Cố Ghép là một trong những truyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Câu chuyện mang đến những bài học quý giá về tình yêu và sự hy sinh. Hãy cùng khám phá những điều thú vị ẩn chứa trong tác phẩm này.
Bấy giờ trong xóm có một ông lão nhà nghèo sống với vợ con trong một túp lều. Người ta gọi ông là cố Đương, là vì hễ gặp việc gì khó khăn, bất kì việc của ai, ông đều ra đương lấy và quyết làm kì được. Thấy việc trèo núi phải đi đường vòng rất xa, cố Đương cho là việc vô lý hết sức. Thường những lúc rảnh rỗi, ông vẫn một mình lần mò bám đá leo cây để tìm con đường đi kiếm củi gần nhất.
Nhưng mỗi khi đứng trước sườn núi cheo leo ông vẫn bực mình, nghĩ bụng: -“Nếu không ghép đá thành bậc thang thì đừng có hòng vượt lên khỏi mấy cái dốc này!”. Ông đem ý ấy hỏi vợ. Vợ ông cho là việc rồ dại. Ông hỏi thử một vài người làng, họ đều lắc đầu bảo:
– Không được đâu cố Đương ạ! Chúng ta còn phải lo miếng ăn hàng ngày đã chứ!
Cố Đương trầm ngâm bảo họ:
– Cứ mỗi lần phải đi “năm xóm cây đa, ba xóm cây thị” để vào nơi lấy củi, tôi lại muốn lộn tiết lên được!
Năm tuần trăng trôi qua. Nghề kiếm củi đã trở nên nghề chính của mấy gia đình đánh cá thất bại kia. Họ đã yên tâm với nghề nghiệp mới. Chỉ trừ có cố Đương là chưa thật yên tâm. Một hôm cố bảo vợ:
– Từ ngày mai trở đi, bà gắng đi kiếm củi một mình. Còn tôi, tôi sẽ tìm cách trổ một con đường mới lên núi. Ngày nào tôi làm xong, hai vợ chồng mình tha hồ đi củi.
Người vợ vốn biết tính chồng hễ nói là làm, nhưng lần này thì bà hết sức can ngăn:
– Ông đừng có địch với vua, đừng có đua với trời. Già kề miệng lỗ rồi chứ còn trẻ trai gì nữa đâu!
Nhưng cố Đương an ủi:
– Bà đừng lo! Biển kia rất rộng người ta cũng vượt được. Dãy Giăng-màn rất cao người ta cũng trèo qua. Bạt núi này thành đường thực ra không khó. Một mình tôi cũng làm được. Bà hãy chịu khó ít lâu. Mai kia ta sẽ đi đốn củi gấp đôi gấp ba hôm nay, lúc ấy cả xóm chúng ta sẽ sung sướng.
– Ông định ghép bao lâu thì xong?
– Không nói trước được. Một năm chưa xong thì hai, hai năm chưa xong thì bốn. Nếu tôi chết đi mà vẫn chưa làm xong thì sẽ có người khác tiếp tục…
Thế là từ hôm đó, cố Đương ngày ngày mang một mo cơm lên núi. Ông bạt đất. Ông nhổ cây. Ông khiêng đá. Và ông ghép đá thành con đường tam cấp hướng thẳng lên núi. Công việc biết bao nặng nề! Nhưng quả không có gì cản được cái chí con chim hồng chim hộc. Ông càng làm càng khoẻ, càng nhọc càng hăng. Cứ thế trong năm sáu tuần trăng, ông vẫn sớm đi tối về như không biết mỏi là gì. Người vợ không nhịn được nữa, một hôm kêu lên:
– Tội gì để cho mình ông đầu tắt mặt tối, cả nhà ông nheo nhóc rách rưới như thế. Ốc mang mình ốc chưa nổi lại còn mang cả cọc! Đường làm thành thì ai cũng đi, đâu có riêng mình ông. Thôi! Từ nay ông đi đâu thì đi, đừng có về nhà này làm gì nữa.
Nghe nói thế, cố Đương lựa lời dỗ dành vợ. Nhưng người đàn bà cố tình làm cho chồng nản chí. Bà ta nhất định không nuôi báo cô ông nữa.
Từ đấy ông thôi không về nhà, dựng một túp lều ngay bên chỗ mình làm việc. Hễ ghép được đến đâu ông lại dời lều đến đó. Thấy ông đói, những con vượn mang hoa quả đến cho ông. Thấy ông đuối sức, những con bò rừng, những con nai ghé sừng nạy những tảng đá giúp ông. Rồi những con chim thay nhau ca hát suốt ngày để cho ông quên mệt. Về sau có mấy người trong xóm cũng tình nguyện đến làm với ông. Thấy thế, cố Đương như tăng thêm sức mạnh, càng miệt mài với công việc.
Cứ như thế, sau năm lần sim có quả, cố Đương đã mở được một con đường truông ngắn nhất từ xóm mình thông lên những đỉnh cao trên dãy Hồng-lĩnh. Ông đã ghép đá thành tam cấp của ba dốc núi khó đi nhất. Dân xóm lên núi xuống núi rất tiện và từ đó họ có thể trong một ngày kiếm được mấy lần củi.
Ngày nay, ở phía Nam Hồng-lĩnh, chỗ giáp giới hai huyện Nghi-xuân và Can-lộc có một cái truông gọi là truông Vắn[1] hoặc gọi là truông Ghép. Cái tên cố Đương người ta quen gọi là cố Ghép.
Ý nghĩa truyện Cố Ghép
Một ông già muốn mở đường
Cố Đương thấy dân xóm phải đi vòng “năm xóm cây đa, ba xóm cây thị” mới tới chỗ lấy củi thì không chịu được. Ông quyết ghép đá thành bậc thang lên thẳng núi, dù vợ can, làng lắc đầu, chính ông cũng đã “già kề miệng lỗ”. Câu trả lời của ông, một năm chưa xong thì hai, mình chết thì có người làm tiếp, cho thấy ông làm việc không vì mình mà vì cả xóm và cả những người đến sau.
Sức người và lòng người
Ban đầu chỉ có một mình ông, bị vợ đuổi ra khỏi nhà, phải dựng lều ngay bên đường đang làm. Rồi vượn mang quả đến, nai và bò rừng ghé sừng nạy đá, chim hót cho ông quên mệt, cuối cùng người trong xóm cũng tình nguyện đến làm cùng. Truyện nói rất đẹp về sức lan tỏa của một việc làm bền bỉ: người kiên trì làm điều tốt sẽ kéo được người khác theo mình.
Bài học về sự bền chí
Sau “năm lần sim có quả”, con đường tam cấp hoàn thành, dân xóm mỗi ngày kiếm được mấy lần củi. Tên cố Đương đổi thành cố Ghép, tên con truông cũng mang dấu tích của ông. Với học sinh hôm nay, truyện là lời nhắc: việc lớn không làm được trong một ngày, nhưng chia nhỏ ra và làm mỗi ngày thì núi cũng có đường.
Nguồn gốc truyện Cố Ghép
Truyện gắn với dãy núi Hồng Lĩnh ở Hà Tĩnh; theo lời truyện, con truông Ghép (truông Vắn) nằm ở phía nam dãy núi, chỗ giáp hai huyện Nghi Xuân và Can Lộc. “Cố” là cách người Nghệ Tĩnh gọi các cụ già. Ý tưởng một ông già quyết san núi mở đường gợi nhớ ngụ ngôn Trung Hoa “Ngu Công dời núi” (sách Liệt Tử), nhưng Cố Ghép là truyện địa phương với nhân vật, địa danh riêng. Bản trên trang bắt đầu đột ngột (“Bấy giờ trong xóm…”, nhắc tới “mấy gia đình đánh cá thất bại kia”) nên có lẽ đã mất đoạn mở đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cố Đương được gọi là cố Ghép?
Vì ông bỏ nhiều năm ghép đá thành bậc thang mở con đường ngắn nhất lên núi; người ta lấy chính việc làm ấy để gọi tên ông và tên con truông.
Truyện Cố Ghép khuyên điều gì?
Truyện khuyên con người bền chí, dám làm việc khó vì lợi ích chung, không nản trước lời can ngăn hay chế giễu. Đọc thêm những truyện về sức lao động và lòng kiên trì: Cây tre trăm đốt, Sự tích Tháp Bút Kim Nhan và Bảy Giao Chín Quỳ.