Chồng xấu, chồng đẹp là câu chuyện cổ tích phản ánh những giá trị sâu sắc trong tình yêu và sự lựa chọn. Qua đó, người đọc sẽ khám phá những bài học quý giá về bản chất con người. Câu chuyện mở ra một thế giới đầy màu sắc và ý nghĩa, khơi gợi nhiều suy ngẫm.
Chuyện cổ của người Dao kể rằng, xưa kia có một ông vua sinh được ba người con gái xinh đẹp. Có nhiều quan võ đến xin làm rể. Nhưng người nào cũng không được các cô ưng thuận. Một hôm vua gọi ba người con gái lại và phán rằng:
– Trong triều, quan tài tướng giỏi có nhiều nhưng ai hỏi các con cũng không chịu lấy. Từ nay cha để các con tùy ý kén chọn, thuận ai thì lấy người ấy làm chồng.
Ba cô vâng lời, mỗi người đóng một cái mảng, chở xuôi theo dòng sông, đi kén chồng.
Nàng Cả đi được một quãng thì gặp một chàng trai đứng ở bờ sông, vẫy tay gọi mình:
– Nàng chở mảng kia ơi, ghé vào cho tôi sang nhờ với!
Thấy người ấy đen đủi, đen thui, xấu xí, nàng Cả bĩu môi:
– Ôi chao! Xấu xí thế, ai thèm chở.
Nói đoạn, đi thẳng.
Nàng Hai chở mảng tới nơi, chàng trai lại gọi:
– Nàng chở mảng kia ơi, ghé vào cho tôi sang nhờ với!
Nàng Hai nhăn mặt:
– Xấu xí thế, ai thèm chở.
Đến lượt nàng Ba. Mảng vừa trôi tới, chàng trai cũng cất tiếng xin chở giùm. Nàng Ba vui vẻ ghé mảng vào bờ, mời người đó lên. Chàng trai vừa bước lên mảng, bỗng biến thành con cọp vằn ngồi chiễm chệ đằng trước. Nàng Ba vẫn vui vẻ. Nhưng nàng ra sức khỏa nước nhưng thuyền vẫn đứng yên, không nhúc nhích.
Nàng Cả và nàng Hai xuôi mảng, mỗi nàng tìm được một người chồng xinh đẹp, thích lắm, ngược sông trở về. Tới chỗ cũ, hai nàng thấy em mình loay hoay giữa dòng, trên mảng lại có con cọp ngồi chồm chổm, bèn chế nhạo:
– Chồng người không lấy, quanh quẩn ở đây lấy chồng cọp à?
Hai người chị vừa nói, vừa gắng hết sức chở chồng đẹp về nhà. Tiếng nói vừa dứt, thì mảng của nàng Ba tự nhiên rời bến, bơi vượt lên trên, lướt vun vút như có cánh bay.
Về đến nhà hai người chị vào cung tâu với vua cha:
– Hai chúng con xuôi mảng, kén được chồng đẹp, còn em Ba ngại đi xa, nên lấy ngay phải chồng cọp rồi!
Vua nói:
– Cha đã cho các con tự ý đi tìm chồng, ưng thuận ai thì lấy người ấy. Nay nàng Ba đã lấy phải cọp, thì cọp cũng là chồng.
Hai nàng cười lui ra.
Một hôm, vua gọi ba rể vào bảo:
– Trâu, ngựa, bò, lợn ta thả ở trong rừng. Rể nào lùa được chúng vào chuồng mình, rể đó là người làm ăn giỏi, ta sẽ thưởng cho số gia súc đó.
Hai chàng rể xinh đẹp sai gia nhân vào rừng làm mỗi người một cái chuồng thật đẹp rồi đi vào rừng. Hai chàng ngợp mắt trước đàn gia súc của nhà vua, nhưng không biết cách nào lùa chúng vào về chuồng mình. Họ vác gậy hò hét, rượt đuổi. Nhưng hai chàng đuổi ở đầu núi này, thì đàn gia súc chạy sang núi nọ, toát mồ hôi mà vẫn không lùa chúng về được.
Trong khi đó rể Cọp, hì hục vác gỗ to cọc lớn quây một vùng đất rộng làm chuồng. Hàng rào của chàng tuy xấu nhưng chắc chắn bên trong lại rộng. Chiều tối, khi hai người anh đã mệt lử, Cọp mới lững thững bước đi vào rừng. Lạ thay, vừa trông thấy cọp, tất cả trâu, bò, ngựa, lợn của nhà vua ngoan ngoãn theo chàng về nhà.
Thấy vậy, hai chàng rể chạy về tâu vua:
– Hai chúng con có chuồng đẹp, chẳng biết sao đàn gia súc không một con nào chạy vào đó cả. Trâu, bò, ngựa, lợn đi vào chuồng xấu xí trơ trọi của em rể Cọp hết rồi.
Nàng Cả, nàng Hai tức tối:
– Trâu, bò, ngựa, lợn không được thì thôi, chồng đẹp mới quý!
Vua nói:
– Rể Cọp làm ăn giỏi xứng đáng lấy được nàng Ba.
Từ đó, vua rất quý Cọp.
Đến ngày sinh của vua cha, rể cọp bảo vợ:
– Hôm nay là ngày sinh của vua cha, để tôi đi lấy ít cá về làm cơm cho cha ăn.
Hai chàng rể người thấy Cọp đi lấy cá cũng đi theo. Ra đến suối, cả ba chung nhau một cái chài. Hai người anh tranh lấy chài, đòi quăng chài trước. Nhưng họ sợ ướt quần áo đẹp, chỉ lội quanh quẩn ở chỗ nước nông nên không được lấy một con cá nhỏ. Họ bèn đưa chài cho Cọp và bảo:
– Chú Cọp làm ăn giỏi, hãy quăng thử xem có được nhiều cá không?
Cọp xách chài lội ra chỗ nước sâu, lấy cành cây vỗ vỗ vào mặt nước dồn cá vào một chỗ rồi quăng tỏa chài xuống đó. Một lát, Cọp kéo chài lên, bắt được vô khối cá. Cọp quăng liền mấy tay chài, được một mẻ cá đầy gánh về cho vợ dặn:
– Mình đem cá này làm cơm mời vua cha. Tôi có việc đi vài ba ngày. Khi nào thấy mưa to gió lớn là tôi về đấy.
Nói xong, rể Cọp chạy ra bờ sông, nhảy tùm xuống nước biến mất.
Hai chàng rể kia thấy vậy hớt hải chạy về báo với vua cha:
– Rể Cọp ngã xuống sông chết rồi.
Vua thương tiếc cọp lắm.
Còn rể Cọp, sau khi xuống nước, chàng trút lốt da trở thành một chàng trai khôi ngô tuấn tú, mặc quần áo đẹp, lên ngựa về nhà.
Lúc ấy, trời mưa to gió lớn, sấm chớp đùng đùng. Mọi người thấy một chàng trai da trắng, cưỡi con ngựa từ xa đi lại. Biết là chồng mình, nàng Ba vui mừng chạy ra đón. Bấy giờ mọi người biết đó là Cọp, vô cùng kinh ngạc. Ai cũng trầm trồ ngắm nghía. Riêng hai người chị vừa tức vừa xấu hổ.
Chàng Cọp đón vợ về nhà. Khi hai vợ chồng vừa đến nơi, căn nhà bỗng biến thành một toà nhà nguy nga tráng lệ, xung quanh có vườn, có ao, có nương, có ruộng. Hai vợ chồng Cọp ở đấy, ngày ngày cùng nhau làm nương phát rẫy, sống cuộc đời đầm ấm, hạnh phúc. Họ nuôi được nhiều trâu, bò, ngựa, lợn. Đến mùa thì thóc lúa đầy vựa, đầy bồ.
Còn hai cô chị, tuy lấy chồng đẹp nhưng lại là những anh chàng lười nhác, chẳng làm được tích sự gì.
Ý nghĩa truyện Chồng xấu, chồng đẹp
Đừng nhìn người qua vẻ ngoài
Cùng một chàng trai đen đủi đứng bên bờ sông xin đi nhờ, hai cô chị bĩu môi bỏ qua, chỉ cô út vui vẻ ghé mảng. Ngay cả khi chàng hóa thành cọp, nàng Ba vẫn không sợ hãi hay hối hận. Truyện đặt phép thử vào một việc nhỏ là cho người lạ đi nhờ, và người được chọn là người tử tế với cả kẻ xấu xí.
Đẹp mà lười thì cũng vô ích
Hai chàng rể đẹp sai gia nhân làm chuồng thật đẹp, nhưng hò hét suốt ngày không lùa nổi một con gia súc; ra suối thì sợ ướt quần áo nên chẳng được con cá nào. Rể Cọp làm chuồng xấu mà chắc, lội ra chỗ nước sâu mà quăng chài. Truyện cho thấy người Dao xưa đánh giá con rể bằng sức lao động, không bằng dung mạo.
Lốt xấu xí và con người thật
Mô típ người mang lốt vật rồi trút lốt thành chàng trai khôi ngô là quen thuộc trong truyện cổ tích nhiều dân tộc. Nó nói rằng giá trị thật của con người cần thời gian và sự tin tưởng mới lộ ra, và người biết chờ đợi như nàng Ba sẽ được đền đáp.
Nguồn gốc truyện Chồng xấu, chồng đẹp
Ngay câu mở đầu, bản kể cho biết đây là chuyện cổ của người Dao, và trang truyencotich.vn cũng ghi “Truyện cổ dân tộc Dao”. Truyện thuộc kiểu truyện người lấy chồng mang lốt vật, cùng loại với Sọ Dừa, Sự tích rể trăn hay Chàng cóc trên trang. Người sưu tầm, dịch kể bản này chưa xác định được.
Một truyện tình miền núi khác trên trang: Nàng Cu Pên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nàng Ba lấy được chồng tốt nhất?
Vì nàng không chê chàng trai xấu xí mà vui vẻ cho đi nhờ mảng, kể cả khi chàng hóa thành cọp. Về sau chàng trút lốt thành người khôi ngô, chăm chỉ và giỏi làm ăn.
Chồng xấu, chồng đẹp là truyện của dân tộc nào?
Bản kể ghi đây là chuyện cổ của người Dao.