Bắc kim thang, cà lang bí rợ là hai câu chuyện cổ tích nổi bật trong văn hóa Việt Nam. Những bài học sâu sắc và hình ảnh sinh động trong các câu chuyện này luôn thu hút sự chú ý của mọi thế hệ. Hãy cùng khám phá những điều thú vị ẩn chứa trong từng trang truyện.
“Ngày xửa ngày xưa, ở một làng quê nọ, có hai người bạn làm nghề buôn bán cùng nhau. Một người đi soi đèn bắt ếch về đêm, còn anh kia thì chuyên đi bán dầu thắp đèn vào rạng sáng. Nhà họ dựng trên một cù lao nhỏ ven sông, tách biệt với làng xóm, muốn đi vào chợ làng phải đi ngang một cây cầu khỉ vắt vẻo. Do hoàn cảnh đơn chiếc, nên hai anh cũng thân thiết với nhau. Có lần vì mẹ già của anh bán ếch bệnh mà không có tiền chạy chữa nên qua đời, anh bán dầu liền bỏ tiền ra giúp đỡ ma chay mà không hề tính toán, vì thế mà anh bắt ếch càng quý trọng tình bạn của anh bán dầu.
Một đêm nọ, trong lúc đi làm việc, anh bắt ếch nghe tiếng kêu thảm thiết phát ra từ một cái bẫy trên đồng. Tính tò mò, anh lại mở ra coi thì phát hiện ra hai con chim le le và bìm bịp nằm trong bẫy, do chúng giành ăn với nhau mới bất cẩn rơi vào bẫy của con người. Hai con chim ra sức năn nỉ anh bắt ếch mở bẫy tha cho mình, rồi hứa sẽ đền ơn báo đáp. Vốn là người có tính nhân từ, anh bắt ếch cũng xuôi lòng rồi giải thoát cho chúng.
Vài ngày sau, hai con chim cùng bay đến nhà anh bắt ếch để cảnh báo cho anh biết tai ương sắp đến. Chúng nghe được hai con ma da ở sông bàn với nhau rằng sẽ kéo chân anh bán dầu và anh bắt ếch, cho hai anh chết, thế mạng cho chúng để chúng được đầu thai. Vì hai con ma này chết đã lâu, nếu trong 7 ngày không bắt được người thay thế sẽ bị hồn phách tứ tán, không được đầu thai nữa. Thêm vào đó, ma da cũng chỉ có thể bắt hai anh khi trời vừa rạng sáng, lúc anh bán dầu ra chợ và lúc anh bắt ếch về nhà, bởi vì khi mặt trời lên thì chúng không còn ma phép.
Ban đầu anh bắt ếch đem cớ sự nói cho anh bán dầu nghe, khuyên anh nên ở nhà, nghỉ bán một tuần lễ, nhưng anh bán dầu lại không tin, cho rằng đấy là mê tín vớ vẩn, trên đời không có ma, quỷ. Theo lời le le và bìm bịp, anh bắt ếch viện cớ đến ngày cúng mẹ, gọi anh bán dầu qua nhà tiệc tùng ăn nhậu, chuốc cho anh say mèm đến mức sáng hôm sau không ra chợ bán được. Ngày kia lại lấy cớ sang nhà cảm ơn anh bán dầu đã giúp đỡ, lại bày tiệc ăn uống no say, trì hoãn việc đi ngang cây cầu kia.
Hôm ấy là ngày cuối cùng của thời hạn 7 ngày ma da bắt hồn, do say sỉn nhiều ngày liền nên anh bắt ếch ngủ quên. Anh bán dầu sực tỉnh vào sáng sớm, nhận ra mình đã bỏ buôn bán mấy ngày liền bèn nhanh chóng quẩy hàng ra chợ. Do bước vội vàng qua cầu khỉ cheo leo, lại bị bọn ma da biến phép cho cầu trơn trượt nên sẩy chân rơi xuống nước mà chết. Anh bắt ếch vì tiếc thương bạn nhưng do còn sợ bọn ma da nên phải đợi hết một ngày sau mới dám vớt xác bạn lên mà làm ma chay. Thấy ân nhân của mình đau lòng, le le và bìm bịp cũng bay đến, cất tiếng kêu thảm thiết như tiếng kèn trống đám ma để tiễn biệt một người chết oan.”
Đọc hết truyện cổ tích này thì có lẽ mọi người đều sáng tỏ vì sao trong bài đồng dao “Bắc kim thang” có 4 câu cuối là:
Chú bán dầu, qua cầu mà té.
Chú bán ếch, ở lại làm chi.
Con le le đánh trống thổi kèn,
Con bìm bịp thổi tò tí te tò te.
Thực chất là để diễn tả lại câu chuyện cổ tích đề cao tình bạn và tính chất cứu vật vật trả ơn của người xưa.
Thế nên vấn đề còn lại nằm ở hai câu:
Bắc kim thang, cà lang bí rợ
Cột qua kèo, là kèo qua cột.
Ở câu đầu tiên, “cà, lang, bí rợ” là để chỉ cho 3 loại củ, quả có cùng một đặc tính là thuộc họ dây leo, trái cà, khoai lang và bí rợ. Đặc biệt với từ bí rợ, là một từ thuần chất của miền Nam, cũng đã nói lên xuất xứ của bài đồng dao này là từ miền Tây Nam bộ.
Nói đến “bắc kim thang” thì phải hiểu hơi “hàn lâm” một chút, là từ kim thang ở đây hiểu cho đúng phải là cái thang hình chữ KIM -金- tức là hình tam giác cân. Từ “kim tự tháp” cũng là bắt nguồn từ chữ “kim” này mà có, do chỉ hình dạng cái tháp của người Ai Cập cổ là hình tam giác cân.
Còn cái “kim thang” của con nít ngày xưa là do người lớn dùng hai thanh tre dài, bắt chéo vào nhau tạo thành một hình tam giác cân rồi cắm trên mặt đất, cách vài mét lại đặt một cái như vậy, tạo thành một hàng dài. Bản thân của cái kim thang này trở thành một cái cột (do không có cây cột dựng đứng giữa nên hai thanh tre chéo vào trở thành cột luôn). Những cái kim thang được nối vào nhau bởi cái “vì kèo” là những thanh tre chạy dọc theo giàn, cứ như thế tạo thành một giàn cốt là để cho cà, lang, bí rợ leo lên mà sinh sôi, phát triển.
Vậy “cột qua kèo, kèo qua cột” là chỉ mối quan hệ gắn bó vào nhau của hai vật thể. Cả câu “bắc kim thang, cà lang bí rợ, cột qua kèo, là kèo qua cột” cốt để miêu tả mối quan hệ keo sơn, quấn quít, gắn bó vào nhau của anh bán dầu và anh bán ếch ở bốn câu sau.
Cả bài đồng dao này được viết lại dựa trên câu chuyện cổ tích kia, nên cách lý giải cũng vì thế mà nên hiểu cho đúng. Tuy nhiên trải qua thời gian dài, người lớn không còn kiên nhẫn để giải thích cho con trẻ hiểu về truyện cổ tích kia, thế nên bài đồng dao “bắc kim thang” cứ thế mà lưu truyền, gây ra sự hoang mang, khó hiểu cho người nghe.
Bên cạnh đó, cũng còn nhiều lời bàn, tranh cãi xung quanh việc lý giải ý nghĩa cho bài đồng dao này. Điển hình là ông Nguyễn Hữu Hiệp ở An Giang đã phát biểu trong hội thảo khoa học tại trường Đại học Cần Thơ năm 2003, rằng hiểu cho đúng thì bài đồng dao này phải được hát là:
Bắt kim than, cà lang bí rợ Cột quai chèo, chèo qua chèo lại, Bắt ngựa ô, chạy vô vườn mít, Hái lá mít, chùi đít ngựa ô.
Tuy nhiên cách giải thích này lại khập khiễng và vô cùng tối nghĩa, khó hiểu.
Vậy nên tôi mới mạn phép truy tìm nguồn gốc, đọc và thẩm định rồi giải thích để mọi người hiểu hơn về bài đồng dao này. Nếu mọi người thấy cách lý giải này là hợp lý thì nhớ đặng mà con cháu có hỏi, thì ta biết trả lời rằng vì sao trẻ con hay hát:
Bắc kim thang, cà lang bí rợ, Cột qua kèo, là kèo qua cột…
Ý nghĩa truyện Bắc kim thang, cà lang bí rợ
Tình bạn giữa hai người làm thuê
Anh bắt ếch và anh bán dầu sống cạnh nhau trên cù lao, một người làm đêm, một người đi chợ sớm. Anh bán dầu từng bỏ tiền lo đám ma cho mẹ bạn, anh bắt ếch thì tìm mọi cách giữ bạn ở nhà suốt bảy ngày ma da rình bắt. Truyện ca ngợi thứ tình bạn nghèo mà trọn nghĩa, biết đỡ đần nhau lúc hoạn nạn.
Cứu vật, vật trả ơn
Le le và bìm bịp được anh bắt ếch tha khỏi bẫy, rồi quay lại báo tin dữ, đến khi anh bán dầu chết cũng bay đến kêu như kèn trống tiễn đưa. Mô-típ loài vật trả ơn người cứu mình rất quen trong truyện dân gian Việt Nam; ở đây nó được dùng để giải thích hai hình ảnh lạ trong bài đồng dao: con le le đánh trống, con bìm bịp thổi kèn.
Lời giải thích một bài đồng dao
Điều thú vị của bài là cách người viết đi từ câu chuyện tới từng câu đồng dao: vì sao “chú bán dầu qua cầu mà té”, vì sao “chú bán ếch ở lại làm chi”. Cần lưu ý đây là một cách lý giải của người viết bài, chưa phải kết luận của giới nghiên cứu; bài đồng dao Bắc kim thang vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau.
Nguồn gốc truyện Bắc kim thang, cà lang bí rợ
“Bắc kim thang” là bài đồng dao quen thuộc của trẻ em Nam Bộ; từ “bí rợ” (bí đỏ) cho thấy rõ gốc miền Nam của bài. Bản trên trang thực chất là một bài viết có xưng “tôi”, kể một câu chuyện về anh bán dầu và anh bắt ếch để giải nghĩa bài đồng dao, đồng thời nhắc tới cách đọc khác của nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Hiệp (An Giang). Chưa xác định được câu chuyện này có được ghi trong tuyển tập truyện cổ nào hay do người viết sưu tầm, kể lại.
Câu hỏi thường gặp
“Cà lang bí rợ” nghĩa là gì?
Theo bài viết, đó là ba loại cây dây leo: cà, khoai lang và bí rợ (bí đỏ), leo trên giàn tre dựng hình chữ “kim” (hình tam giác).
Con le le và con bìm bịp trong bài đồng dao có liên quan gì đến truyện?
Trong truyện, hai con chim được anh bắt ếch cứu khỏi bẫy nên báo tin dữ cho anh, và khi anh bán dầu chết thì kêu thảm thiết như kèn trống đám ma. Đọc thêm truyện về loài vật trả ơn Cứu vật vật trả ân, cứu nhân nhân trả oán, truyện tình bạn Tình bạn Lưu Bình Dương Lễ và Sự tích con Dã Tràng.