Vụ án “Rắn giả lươn” kể về quan Ngự sử Bùi Cầm Hồ đời Lê Nhân Tông xử vụ án người vợ bị kết tội giết chồng: ông tìm ra người chồng chết vì ăn phải rắn độc lẫn trong mớ lươn, cứu người đàn bà khỏi án voi giày.
Bùi Cầm Hồ là người làng Đỗ Liêu, xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc, Hà Tĩnh được giữ chức Ngự sử trung thừa kiêm Tham tri chính sự dưới triều vua Lê Nhân Tông. Đó là một con người thông minh, trung thực và thẳng thắn.
Việc thanh tra phá án của ông nổi tiếng là sáng suốt, có tình có lý được dân mến mộ và ủng hộ, sử sách ngợi ca. Với Bùi Cầm Hồ không một thế lực uy danh nào có thể làm sai lệch công việc, cản ngăn quyết định của ông.
Một trong những vụ án mà ông xét xử là vụ “chinh phụ giết chồng”. Chuyện kể rằng, hồi đó ở ngoại ô kinh thành Thăng Long có một đôi vợ chồng nhà lái buôn nọ sống rất hoà thuận, êm đềm.
Một ngày kia trước lúc chồng đi xa, người vợ liền đi mua lươn về để nấu cháo cho chồng ăn – món ăn mà người chồng rất thích. Nào ngờ vừa ăn xong lái buôn lăn ra chết không hề trăn trối được một lời.
Lập tức chị ta bị chức sắc địa phương trói gô lại và dẫn lên Huyện đường xét xử. Chị đã bị ghép vào tội “Mưu sát chồng vì ngoại tình”. Người đàn bà đó dập đầu kêu oan nhưng sau đòn tra khảo cực hình không chịu đựng nổi nên đành phải nhận tội. Thế là án quyết xử hành hình bằng hình thức voi giày, chỉ chờ ngày thực hiện.
Vụ án kinh động đó đã lan về Kinh Thành và đến tay Bùi Cầm Hồ. Ông suy nghĩ rất nhiều, phải chăng người đàn bà ấy đã vô tình mua nhầm loại rắn độc mình lươn lẫn trong đống lươn mà sinh ra tai hoạ.
Bởi ông đã nhiều năm làm nghề khai khẩn đất hoang, và xuất thân từ vùng nông thôn nên hiểu rất rõ về loài rắn và lươn. Ông ngầm cho người ra cái chợ mà vợ lái buôn nọ đã tới và mua một mớ lươn về, chọn ra mấy con rắn độc mình lươn đem cho chó ăn, quả nhiên chó lăn đùng ra chết.
Thế là người đàn bà góa bụa thương tâm ấy thoát khỏi án voi giày nghiệt ngã. Đâu đâu người ta cũng trầm trồ khen tài đức của quan ngự sử Bùi Cầm Hồ.
Truyện Vụ án “Rắn giả lươn” ca ngợi vị quan thanh liêm, sáng suốt, xử án bằng hiểu biết thực tế và lòng thương dân.
Ý nghĩa truyện Vụ án “Rắn giả lươn”
Án oan sinh ra từ tra tấn
Người vợ nấu cháo lươn cho chồng trước chuyến đi xa, chồng ăn xong lăn ra chết. Chức sắc địa phương lập tức trói chị lên huyện, gán tội “mưu sát chồng vì ngoại tình”, tra khảo đến mức chị phải nhận tội. Truyện cho thấy một bản án có thể được dựng lên từ định kiến và đòn roi, không cần chứng cứ.
Hiểu biết thực tế cứu một mạng người
Bùi Cầm Hồ không xét xử bằng suy đoán. Từ kinh nghiệm của người từng làm ruộng, khai hoang, ông nghĩ đến loài rắn độc có hình dạng giống lươn, cho người mua lươn ở chính cái chợ ấy về thử, và chứng minh được nguyên nhân cái chết. Đây là cách xử án dựa trên thực nghiệm, rất gần với tinh thần điều tra hiện đại.
Bài học cho hôm nay
Câu chuyện vẫn còn giá trị: không nên kết tội người khác khi chưa có bằng chứng, và một lời thú tội có được nhờ ép buộc không phải là sự thật. Ở khía cạnh đời thường, truyện cũng nhắc người nội trợ cẩn thận với thực phẩm lạ.
Nguồn gốc truyện Vụ án “Rắn giả lươn”
Bùi Cầm Hồ (nhiều sách ghi là Bùi Cầm Hổ) là nhân vật lịch sử thời Lê sơ, người Can Lộc, Hà Tĩnh, nổi tiếng là vị quan ngự sử cương trực. Câu chuyện xử án “rắn giả lươn” là giai thoại dân gian truyền tụng về ông, bản kể ở đây là một bài viết hiện đại, không ghi tác giả.
Đọc thêm truyện xử kiện: Ông già họ Lê, Phân xử tài tình, Tinh con chuột; bài đọc lớp 5 Mồ Côi xử kiện (Cánh diều).
Câu hỏi thường gặp
Người chồng trong truyện chết vì sao?
Anh ăn phải cháo nấu từ mớ lươn có lẫn loài rắn độc mình giống lươn mà người vợ vô tình mua ở chợ.
Bùi Cầm Hồ chứng minh người vợ vô tội bằng cách nào?
Ông cho người ra chính cái chợ ấy mua lươn, chọn những con rắn độc mình lươn cho chó ăn; chó chết ngay, chứng tỏ cái chết là do ăn nhầm rắn độc.