Lao xao ngày hè của nhà văn Duy Khán là văn bản mở đầu Bài 5 “Trò chuyện cùng thiên nhiên”, sách Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo (tập 1). Trích từ hồi kí tự truyện Tuổi thơ im lặng, văn bản vẽ nên bức tranh làng quê ngày hè rộn rã với cả một thế giới các loài chim. Bài viết tổng hợp nội dung văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Lao xao ngày hè
Tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, nên dưới đây chỉ tóm lược nội dung chính; toàn văn em đọc trong SGK.
Cảnh làng quê lúc chớm hè. Mở đầu là khung cảnh làng quê khi mùa hè vừa tới: cây cối um tùm, hoa nở thơm ngát, ong bướm bay rộn ràng. Cả không gian như cựa mình, xôn xao, tràn trề sức sống. Cảnh vật được nhìn bằng đôi mắt của một cậu bé nông thôn tinh nghịch, ham khám phá.
Thế giới các loài chim. Phần lớn văn bản dành để kể về các loài chim quen thuộc ở đồng quê. Có những loài hiền lành, gần gũi, mang niềm vui đến cho con người như sáo sậu, sáo đen, tu hú, chim ngói, chim nhạn. Có những loài được nhắc trong câu đồng dao kể họ hàng nhà chim, kiểu bà con dây mơ rễ má: bồ các, chim ri, sáo sậu, sáo đen, tu hú. Có những loài bị coi là “chim ác” như diều hâu rình bắt gà con, quạ lấm lét dòm chuồng lợn, chim cắt hung dữ. Và có loài chuyên trị kẻ ác là chèo bẻo: tuy bị gọi là kẻ cắp nhưng gan dạ, dám xông vào đánh cả diều hâu, quạ.
Mỗi loài chim hiện lên với hình dáng, tiếng kêu, tập tính riêng, kèm theo những câu đồng dao, thành ngữ, cách lí giải dân gian mà cậu bé nghe được từ người lớn. Qua đó, người đọc cảm nhận được cả một làng quê Bắc Bộ sống động, gắn với tuổi thơ của tác giả.
Thông tin tác giả Duy Khán
Duy Khán (1934 – 1993), tên đầy đủ là Nguyễn Duy Khán, quê ở huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh. Ông là nhà thơ, nhà văn, đồng thời là một nhà báo quân đội, mang quân hàm đại tá.
Từ năm 1972, ông làm biên tập viên Tạp chí Văn nghệ Quân đội và từng có thời gian công tác ở quần đảo Trường Sa. Ông qua đời ngày 29/01/1993 tại Hải Phòng.
Sự nghiệp của Duy Khán gồm cả thơ và văn xuôi. Về thơ có Trận mới, Tâm sự người đi, Một tiếng Xa Ma Khi (in chung). Nổi tiếng nhất là hồi kí Tuổi thơ im lặng, được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1987. Năm 2012, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Văn Duy Khán giàu chất thơ, nhiều chi tiết sống động, đặc biệt thành công khi viết về tuổi thơ và làng quê nhờ cái nhìn tinh tế và vốn sống nông thôn dày dặn.
Thông tin tác phẩm Lao xao ngày hè
Các mục dưới đây giải đáp những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu văn bản.
Xuất xứ
Văn bản được trích từ Tuổi thơ im lặng – tập hồi kí tự truyện của Duy Khán kể về thời thơ ấu ở làng quê, tác phẩm đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1987. Đoạn trích này từng được học trong chương trình cũ với nhan đề Lao xao.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: hồi kí tự truyện.
- Phương thức biểu đạt: miêu tả là chính, kết hợp tự sự và biểu cảm.
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất – người kể xưng “tôi”, nhớ lại tuổi thơ của chính mình.
Bố cục: Lao xao ngày hè có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 2 phần:
- Phần 1 (đoạn mở đầu): làng quê khi mùa hè vừa đến, với cây cối, hoa thơm, ong bướm.
- Phần 2 (còn lại): muôn loài chim nơi đồng quê – chim hiền, chim ác và chim trị ác.
Trình tự miêu tả các loài chim
Tác giả kể về các loài chim theo một trình tự khá rõ: từ những loài hiền, mang lại niềm vui, đến những loài ác chuyên rình bắt mồi, rồi tới loài dám chống lại cái ác. Cách sắp xếp này vừa giúp bài viết mạch lạc vừa thể hiện quan niệm thiện – ác rất dân gian của người nông dân.
Yếu tố dân gian trong văn bản
- Đồng dao về họ hàng nhà chim.
- Thành ngữ quen thuộc như dây mơ rễ má, kẻ cắp gặp bà già.
- Cách lí giải tên gọi, tiếng kêu của các loài chim theo kinh nghiệm của người làng.
Những yếu tố này cho thấy tuổi thơ của tác giả được nuôi dưỡng bởi văn hóa dân gian, khiến trang văn đậm hồn quê.
Giá trị nội dung
Nhờ con mắt quan sát tinh, vốn sống dồi dào về đồng quê và tấm lòng yêu quê hương, tác giả dựng lại bức tranh rộn ràng, đầy màu sắc về thiên nhiên và thế giới loài chim ở làng quê ngày hè. Văn bản bộc lộ tình cảm gắn bó tha thiết của nhà văn với quê hương, tuổi thơ, đồng thời khơi gợi ở người đọc tình yêu thiên nhiên.
Giá trị nghệ thuật
- Lối tả tự nhiên, sống động, kết hợp khéo kể và tả.
- Lời văn giàu hình ảnh, âm thanh; dùng nhiều từ láy, từ tượng thanh.
- Sử dụng biện pháp nhân hóa, so sánh; vận dụng đồng dao, thành ngữ dân gian.
- Điểm nhìn trẻ thơ hồn nhiên, tinh nghịch.
Ý nghĩa nhan đề Lao xao ngày hè
“Lao xao” là từ láy gợi những âm thanh rộn rã, xen lẫn của thiên nhiên: tiếng chim, tiếng ong bướm, tiếng lá cây. “Ngày hè” xác định thời gian. Nhan đề vì thế vừa gợi không khí náo nức của làng quê mùa hạ, vừa gợi cảm giác xao xuyến của người kể khi nhớ về tuổi thơ.
Sơ đồ tư duy Lao xao ngày hè
Sơ đồ dưới đây tóm tắt các ý chính cần nhớ.
Lời kết
Lao xao ngày hè là trang hồi kí đầy âm thanh, màu sắc về làng quê. Đọc văn bản, em không chỉ biết thêm về các loài chim mà còn thấy yêu hơn những buổi trưa hè, những cánh đồng và tuổi thơ của chính mình.
Xem thêm: