Sự tích chim năm trâu sáu cột và chim bắt cô trói là hai câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Chúng không chỉ mang ý nghĩa sâu sắc mà còn phản ánh văn hóa dân gian phong phú. Những hình ảnh và bài học trong các câu chuyện này sẽ khiến bạn suy ngẫm về cuộc sống.
Ngày xưa, có một bác lực điền tên là Ba ở trong một xóm dưới chân núi. Bác không có ruộng phải làm rẽ năm sào của một phú ông ở làng bên cạnh. Phú ông là tay giàu có nhất tổng: ruộng đất trâu bò ở rải rác các thôn xóm nhiều không đếm xiết.
Thấy bác là tá điền cũ, tính nết thật thà chăm chỉ, lúc nào cũng nộp thóc sòng phẳng, phú ông có lòng tin giao cho bác nuôi trâu. Từ đấy công việc của bác Ba thêm bận rộn. Ngày ngày bác phải chăn một bầy trâu của phú ông từ độ ấy sinh nở tổng cộng đã được năm con.
Tự nhiên một ngày nọ, phú ông lăn ra chết. Hắn chết giữa lúc tuổi còn khá trẻ. Phú ông chưa có con trai, chỉ có mỗi một cô gái nên bao nhiêu ruộng đất trâu bò đều về tay cô. Mà ruộng đất trâu bò của phú ông giao cho các tá điền nhiều thứ linh tinh phức tạp, có thứ đã làm giấy tờ phân minh nhưng cũng có thứ vì cái chết đột ngột xảy đến nên chưa có giấy tờ gì cả.
Cô con gái phú ông rất giống tính cha, lại là một người có mánh khóe vặt. Không bao giờ chịu để mất không cái gì cho người ngoài dù là những vật nhỏ mọn. Sau khi làm ma bố xong, cô gái mới bắt đầu đi kiểm soát một lượt gia sản của bố để lại.
Cô đến nhà bác Ba vào một buổi chiều. Lúc đó bác ta còn đi chăn trâu chưa về. Nhà này có nuôi trâu, cô biết, nhưng tất cả số trâu nuôi trâu đẻ được mấy con và lớn bé như thế nào thì hãy còn mập mờ. Trừ phú ông ra chả ai biết rõ. Mấy người đầy tớ chỉ nhớ mang máng cả mẹ đẻ con đẻ đâu năm sáu con.
Tục ở đây nuôi trâu không có chuồng. Người ta đóng ở góc sân những cái cột, tối về buộc mỗi con vào một cột. Thoạt vừa đến cô gái đếm ngay số cột được sáu cái: – “Sáu cột vị chi là sáu trâu” cô tự bảo thế. Cô không biết rằng trước đây một hôm vì có một cột gần gãy nên bác Ba phải đóng một cột khác, chưa kịp nhổ cái kia đi.
Lúc bác lực điền đánh trâu về, cô gái đếm đi đếm lại chỉ có năm con, bèn ngẫm nghĩ: – “Quái thật! Sao chỉ có năm. Có lẽ vì không có giấy tờ, nên nghe tin cha chết lão này đã bán trộm một con”. Bèn nói to:
– Này bác Ba. Còn một con nữa đâu?
Bác lực điền ngạc nhiên:
– Còn trâu nào nữa, tôi nuôi của cụ cả thảy chỉ có năm con.
Cô gái lý sự:
– Năm trâu sao lại sáu cột. Có lẽ bác đánh lạc mất một con trong rừng chứ gì?
Bác Ba đem việc cột gãy ra phân trần, nhưng cô nào đâu có nghe:
– Thôi bác chịu khó đi tìm cho tôi đi. Năm trâu sao lại có sáu cột?
Thấy cô ta lẩm bẩm mãi mấy tiếng “năm trâu sáu cột”, bác lực điền nổi xung:
– Chỉ có bắt cô trói vào cột này thì họa chăng mới thành sáu được!
Cô gái phú ông không phải là tay vừa, nhảy lên xỉa xói bác Ba. Bác Ba bực mình bỏ đi vào rừng. Cô tiếp theo chân bác. Rồi đó hai câu “năm trâu sáu cột” và “bắt cô trói cột” trở thành lời đối đáp của hai bên.
Cả bác Ba và cô gái về sau đều hóa thành chim. Hai con chim đó xuất hiện ở vùng rừng núi Thái-nguyên, Bắc-cạn là vùng xảy ra câu chuyện. Hai con chim kiếm ăn từ nhá nhem cho đến mờ sáng: một con đàng này núi, một con đàng kia núi, một con kêu: “Năm trâu sáu cột”, một con đáp: “Bắt cô trói cột”[1]. Người ta nhận tiếng kêu của từng con một mà đặt tên.
[1]. Có người cắt nghĩa tiếng kêu của loài chim đó là “Bắc-quang Bắc-mục” hay “Hà-giang nước độc” nhưng không kể thành chuyện.
Ý nghĩa truyện Sự tích chim năm trâu sáu cột và chim bắt cô trói cột
Một phép tính sai vì lòng tham
Cô con gái phú ông đếm sáu cái cột buộc trâu rồi tự kết luận “sáu cột vị chi là sáu trâu”. Cô không hỏi vì sao có cột thừa, cũng không tin lời bác Ba phân trần chuyện cột gãy. Sự đa nghi của người giàu chỉ sợ mất của đã biến một chuyện cỏn con thành cuộc cãi vã không dứt. Người đọc bật cười vì cái lý “năm trâu sao lại sáu cột” nghe chặt chẽ mà hóa ra vô lý.
Lời đáp cay của người tá điền
Bác Ba thật thà, chăm chỉ, nhưng bị vu oan mãi thì nổi nóng: muốn đủ sáu thì “bắt cô trói vào cột này”. Câu đáp vừa tức giận vừa hóm hỉnh, nói thay nỗi uất của người làm thuê trước kẻ có của. Truyện vì thế mang chút màu sắc của truyện cười dân gian, chế giễu thói keo kiệt, đa nghi của nhà giàu.
Cách dân gian đặt tên cho tiếng chim
Kết thúc, cả hai người hóa thành chim, một con kêu “năm trâu sáu cột”, con kia đáp “bắt cô trói cột”. Người xưa nghe tiếng chim trong rừng rồi gán cho nó một câu chuyện, giống như các sự tích chim quốc, chim đa đa. Nhờ câu chuyện, tiếng chim quen thuộc ở vùng núi phía Bắc trở thành dễ nhớ.
Nguồn gốc truyện Sự tích chim năm trâu sáu cột và chim bắt cô trói cột
“Bắt cô trói cột” là tên dân gian của một loài cu cu có thật (tên khoa học Cuculus micropterus), tiếng hót bốn âm thường được người Việt nghe thành “bắt cô trói cột”. Truyện trên trang đặt câu chuyện ở vùng rừng núi Thái Nguyên, Bắc Kạn và có ghi chú rằng cũng có người nghe tiếng chim thành “Bắc Quang Bắc Mục” hay “Hà Giang nước độc” mà không thành truyện. Người kể bản này chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp
Chim bắt cô trói cột là chim gì?
Đó là một loài chim cu cu sống ở rừng núi, kêu nhiều vào mùa hè; tiếng kêu bốn âm của nó được dân gian đọc thành “bắt cô trói cột”.
Vì sao cô con gái phú ông nghĩ bác Ba mất một con trâu?
Vì cô đếm được sáu cái cột mà chỉ thấy năm con trâu; cô không biết bác Ba vừa đóng thêm cột mới thay cái cột sắp gãy. Đọc thêm những sự tích giải thích tiếng chim kêu: Sự tích chim Quốc, Sự tích chim đa đa và Sự tích chim tu hú.