Sự tích cây lúa là một trong những câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam, phản ánh giá trị văn hóa và tâm hồn người nông dân. Câu chuyện này không chỉ giải thích nguồn gốc của cây lúa mà còn mang đến bài học về sự cần cù, chăm chỉ trong lao động.
Nữ thần Lúa là một cô gái xinh đẹp, dáng người ẻo lả và có tính hay hờn dỗi.
Nàng là con gái Ngọc Hoàng. Sau những trận lụt lội ghê gớm xảy ra, sinh linh cây cỏ đều bị diệt hết, trời bèn cho những người còn sống sót sinh con đẻ cái trên mặt đất và sai Nữ thần Lúa xuống trần gian, nuôi sống loài người.
Nữ thần làm phép cho những hạt giống gieo xuống đất nảy mầm, mọc thành cây, kết bông mẩy hạt. Lúa chín tự về nhà không cần gặt và không phải phơi phóng gì cả. Cần ăn, cứ ngắt bông bỏ vào nồi là lúa sẽ thành cơm.
Một hôm, cô con gái nhà kia đang bận việc. Sân chưa quét dọn, cửa kho cũng chưa mở, lúa ở ngoài đã ùn ùn kéo về. Cô gái cuống quít và đâm cáu. Sẵn tay đang cầm cái chổi, cô đập vào đầu bông lúa mà mắng:
– Người ta chưa dọn dẹp xong đã bò về. Gì mà hấp tấp thế.
Nữ thần Lúa đang dẫn các bông lúa vào sân, thấy sân, đường bẩn thỉu vương đầy rác rưởi đã bực trong lòng, lại bị phang một cán chổi vào đầu, tức lắm. Cả đám lúa đều thốt lên:
– Muốn mệt thì ta cho mệt luôn. Từ nay mang hái tre, liềm sắc ra cắt, chở ta về.
Từ đó, nữ thần Lúa dỗi, nhất định không cho lúa bò về nữa. Người trần gian phải xuống tận ruộng lấy từng bông. Thấy vất vả mệt nhọc quá, người ta mới chế ra liềm hái để cắt lúa cho nhanh. Và lúa cũng không tự biến thành cơm nữa, mà phải phơi phóng, xay giã cho ra gạo.
Sự hờn dỗi của nữ thần Lúa còn đôi khi cay nghiệt hơn nữa. Nữ thần vẫn giận sự phũ phàng của con người, nên nhiều lần đã cấm không cho các bông lúa nảy nở. Có kết hạt thì cũng chỉ là lúa lép mà thôi.
Vì thế sau này mỗi lần gặt xong là người trần gian phải làm lễ cúng hồn Lúa, cũng là cúng thần Lúa. Có nơi không gọi như thế thì gọi là cúng cơm mới. Cúng hồn Lúa, cơm mới, do các gia đình tổ chức trong nhà mình.
Các làng, các bản cũng phải mở những ngày hội chung để cúng thần Lúa. Trong những ngày hội ấy, mở đầu cho các cuộc tế tự và trò vui, thường có một tiết mục hấp dẫn, gọi là “Rước bông lúa”.
Ý nghĩa truyện Sự tích cây lúa
Thời lúa tự về nhà
Truyện mở ra một giấc mơ của nhà nông: lúa chín tự bò về sân, không cần gặt, không cần phơi, ngắt bông bỏ nồi là thành cơm. Giấc mơ ấy nói lên nỗi vất vả có thật của người làm ruộng, những người hiểu hơn ai hết một bát cơm phải đổi bằng bao nhiêu công sức.
Một cán chổi làm đổi cả nghề nông
Cô gái đang bận, sân chưa quét, kho chưa mở, thấy lúa kéo về liền cáu và đập chổi vào bông lúa. Cái nóng nảy của một người đã làm nữ thần Lúa phật ý, để từ đó con người phải xuống ruộng cắt từng bông, phơi phóng, xay giã. Truyện dạy trẻ em một điều giản dị: thứ mình được nhận dễ dàng cũng cần được đón nhận bằng sự trân trọng.
Cúng hồn lúa và lòng biết ơn
Phần cuối truyện giải thích tục cúng hồn Lúa, cúng cơm mới sau mỗi mùa gặt và lễ rước bông lúa trong ngày hội làng. Những lễ ấy là cách người nông dân tỏ lòng biết ơn hạt gạo, cũng là lời tự nhắc không được phũ phàng với những gì nuôi sống mình.
Nguồn gốc truyện Sự tích cây lúa
Truyện thuộc nhóm sự tích giải thích phong tục nông nghiệp: vì sao phải gặt, phơi, xay giã lúa, vì sao có lễ cúng cơm mới. Bản trên trang không ghi người kể. Cần phân biệt với bài nghe – kể “Sự tích cây lúa” trong Tiếng Việt 3 bộ Cánh diều (tập hai, Bài 18): đó là một truyện của Phi-líp-pin, kể về các vị thần giúp người Phi-líp-pin biết trồng lúa (xem Sự tích cây lúa – Tiếng Việt lớp 3 Cánh diều).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúa không tự bò về nhà nữa?
Vì một cô gái bực mình đập chổi vào đầu bông lúa; nữ thần Lúa giận, từ đó bắt con người phải ra đồng cắt lúa, chở về, phơi phóng, xay giã mới có gạo.
Lễ cúng cơm mới là gì?
Theo truyện, sau mỗi mùa gặt, các gia đình làm lễ cúng hồn Lúa, còn gọi là cúng cơm mới, để tạ ơn thần Lúa. Đọc thêm những truyện về cây lương thực: Sự tích hạt thóc, Sự tích cây khoai lang và Sự tích bánh chưng bánh dày.