Sự tích cái bình vôi là một trong những câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Câu chuyện không chỉ mang ý nghĩa giáo dục mà còn phản ánh văn hóa dân gian phong phú. Hãy cùng khám phá những điều thú vị ẩn chứa trong tác phẩm này.
Ngày xưa, có một người ăn trộm nhà nghề tài giỏi, về già, sức yếu, không còn xoay xỏa được các mẻ lớn như hồi còn trẻ, đành đi ăn trộm vặt để sống qua ngày. Lão trộm ở gần một ngôi chùa, thường lui tới chốn này lần lượt vơ vét hết lư hương, chân đèn đến chũm chọe, chuông, tượng đồng.
Các sư biết rõ kẻ lấy trộm nhà chùa, song không thể trừng phạt được tên gian, vì luật nhà Phật cấm làm điều hại người, lấy ác báo ác. Do đó mà lão trộm cứ liên tiếp thổi sạch của cải trong chùa, và các sư đành mặc cho lão ta lấy.
Một hôm lão trộm thấy mình đã kiệt sức, sắp chết đến nơi, hối hận tìm đến gặp sư cụ để thú tội:
– Bạch sư cụ, suốt cả đời tôi chỉ có ăn trộm, đốt nhà, giết người, tội lỗi ngập đầu, ngày nay tôi hết sức hối hận, không biết làm thế nào để chuộc lại bao nhiêu tội ác đã gây ra được mong Phật tổ tế độ cho. Mong sư cụ mở lòng từ bi mà khuyên bảo cho, tôi nguyện hết lòng làm theo lời sư cụ dạy, dù có phải hy sinh đến đâu cũng không từ.
Sư cụ vốn oán sẵn tên trộm già, thấy có dịp trừ tiệt mối họa mới vờ khuyên nó muốn chuộc bao nhiêu tội lỗi tày đình, thì sáng sớm tinh sương vào lúc không người, hãy leo lên ngọn cây đa trước cửa chùa chắp tay niệm Phật ba lần rồi lao mình xuống, tức khắc sẽ được Phật tung lưới nhiệm màu hứng độ cho về cõi cực lạc.
Lão trộm tin thật vào lời nhà tu hành, mừng rỡ lạy tạ ra về. Sáng hôm sau, tên trộm già cố sức khó nhọc trèo lên ngọn cây đa cao vòi vọi, làm y như lời sư cụ dặn, lớn tiếng “Mô Phật” ba lần rồi nhảy vào quãng không.
Nhà sư đã xúi cho tên trộm già chết, trong lúc đó nấp ở cửa chùa nhìn ra thấy rõ mọi sự, mừng thầm cho mưu kế của mình thực hiện, từ đây dứt tiệt được kẻ láng giềng đạo tặc. Song lão trộm vừa nhảy khỏi ngọn cây đa, sư cụ bỗng kinh ngạc thấy một dải lụa điều từ đâu như do một bàn tay vô hình tung quấn vào giữa người lão rồi từ từ đưa lên trời.
Mấy hôm liền sau đó, nhà sư đâm ra nghĩ ngợi quên ăn, quên ngủ, ước muốn được lên cõi Niết Bàn như lão ăn trộm. Một kẻ trọn đời làm toàn chuyện ác đức như thế đáng lẽ phải sa địa ngục, mà chỉ nhảy từ ngọn cây đa xuống là được Phật độ cho về Niết Bàn, huống hồ một nhà sư bao nhiêu năm khổ hạnh tụng kinh niệm Phật?
Nghĩ thế rồi, một sáng sớm kia nhà sư cũng trèo lên ngọn cây đa trước chùa và làm y theo cách mình đã dạy tên trộm.
Trái với mong ước, nhà sư chẳng thấy dải của Phật tung ra độ mà khi thả rơi người xuống liền bị một cành cây xuyên qua thủng bụng. Đến khi người ta hay hạ xác nhà sư xuống thì bụng đã trương phình lên, thủng một lỗ lớn ở chỗ rút cành cây đâm xuyên.
Vì thù oán và ham muốn, nhà sư bị hóa kiếp thành ra cái bình vôi. Miệng bình là chỗ bị cành đa đâm thủng và chìa vôi là cành đa. Thân hình to lớn là bụng nhà sư trương sình. Vôi đựng trong bình cay nồng cũng như lòng oán thù và tham muốn ở kẻ hành.
Màu đỏ ở miệng bình vôi là máu loang ra ở vết thương bị cành đa xuyên qua. Nhà sư bị Phật hóa kiếp thành bình vôi ngày ngày phải chịu khổ hình cho người ta ngoáy moi tận ruột lấy vôi ra để ăn trầu.
Theo tín ngưỡng trên đây, mỗi lần bình vôi vỡ hay cũ, người ta đem ra bỏ ở các gốc cây đa.
Ý nghĩa truyện Sự tích cái bình vôi
Kẻ có tội thật lòng hối cải
Lão trộm cả đời ăn trộm, đốt nhà, giết người, nhưng đến cuối đời lại thật lòng hối hận và sẵn sàng làm bất cứ điều gì để chuộc tội. Truyện cho thấy quan niệm nhà Phật về lòng sám hối: một người dù tội lỗi đến đâu, nếu thành tâm, vẫn có thể được cứu độ, như dải lụa điều đưa lão lên trời.
Người tu mà lòng chưa sạch
Sư cụ khuyên lão trộm nhảy từ ngọn đa không phải để cứu lão, mà để trừ khử “kẻ láng giềng đạo tặc”. Thấy lão được độ, sư lại sinh lòng ganh tị, nhảy theo để mong lên Niết Bàn. Hai lần sai, một vì oán thù, một vì ham muốn, khiến nhà sư phải trả giá. Truyện châm biếm những kẻ khoác áo tu hành mà tâm chưa tu.
Giải thích hình dáng cái bình vôi
Bụng trương phình, miệng thủng, chìa vôi là cành đa, màu đỏ quanh miệng là máu, vôi cay nồng như lòng oán hận: mọi đặc điểm của bình vôi đều được gắn với nhà sư bị hóa kiếp. Đó là cách người xưa gửi bài học đạo đức vào một vật dụng quen thuộc trong mỗi nhà ăn trầu.
Nguồn gốc truyện Sự tích cái bình vôi
Bình vôi là đồ đựng vôi ăn trầu của người Việt xưa, thường làm bằng gốm, có quai và chiếc chìa để quệt vôi. Theo tín ngưỡng dân gian được nhắc ngay trong truyện, bình vôi cũ hay vỡ không vứt bỏ mà đem đặt ở gốc cây đa, cây đề; ở nhiều làng miền Bắc vẫn còn thấy những gốc đa có bình vôi cũ.
Trên trang có một bản kể khác về bình vôi là Sự tích ông bình vôi. Về tục ăn trầu, đọc thêm Sự tích trầu cau và vôi; một truyện khác về kẻ trộm là Kẻ trộm dạy học trò.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bình vôi cũ được đặt ở gốc cây đa?
Theo truyện, nhà sư chết vì nhảy từ cây đa và bị hóa kiếp thành bình vôi, nên bình vôi cũ được trả về gốc đa.
Vì sao miệng bình vôi có màu đỏ?
Theo truyện, đó là máu loang ra từ vết thương nơi cành đa đâm xuyên bụng nhà sư.