Soạn bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu) – Ngữ văn 11 Kết nối tri thức

Đề bài: Hãy kể vắn tắt hiểu biết của bạn về một tấm gương đã anh dũng hi sinh vì nền độc lập tự chủ của dân tộc trong thời kì chống thực dân Pháp xâm lược.

Trả lời:

Em xin kể về anh hùng Nguyễn Trung Trực (1838 – 1868), lãnh tụ nghĩa quân ở Nam Kì. Ngày 10 tháng 12 năm 1861, ông chỉ huy nghĩa quân dùng thuyền nhỏ áp sát, đốt cháy tàu chiến Pháp Espérance trên sông Nhật Tảo. Về sau ông còn tập kích đồn Kiên Giang. Khi bị giặc bắt mẹ và dân lành để uy hiếp, ông ra nộp mình và bị xử chém ở Rạch Giá năm 1868. Câu nói nổi tiếng được người đời truyền lại của ông – bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây – đến nay vẫn là biểu tượng của khí phách người Nam Bộ.

Đề bài: Theo bạn, việc tưởng nhớ và tôn vinh những người đã hi sinh cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc có ý nghĩa như thế nào trong việc giáo dục thế hệ trẻ hôm nay?

Trả lời:

• Giúp người trẻ hiểu rằng độc lập, hòa bình hôm nay được đổi bằng xương máu; từ đó biết ơn và trân trọng cuộc sống hiện tại.
• Nuôi dưỡng lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân, lối sống “uống nước nhớ nguồn”.
• Cho thế hệ trẻ những tấm gương cụ thể để noi theo: dám nghĩ, dám làm, dám hi sinh lợi ích riêng vì cộng đồng.
• Giữ gìn kí ức lịch sử, tránh để những hi sinh ấy bị lãng quên hay xuyên tạc.

Trả lời:

Mỗi câu thường gồm hai vế đối nhau, nhịp ngắt linh hoạt theo ý: có câu ngắn gọn, nhịp chẵn (“Súng giặc đất rền; / Lòng dân trời tỏ.”), có câu dài, nhiều nhịp nhỏ dồn dập (“Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn quen làm”). Cách ngắt nhịp ấy tạo âm hưởng trang trọng, lúc trầm buồn, lúc hào hùng, rất hợp để đọc to trong lễ tế.

Trả lời:

Nghĩa binh vốn là nông dân nghèo, sống lặng lẽ, thui thủi (“Cui cút làm ăn”), chỉ biết “ruộng trâu”, quen tay với “việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy”; còn khiên, mác, giáo, cờ thì “mắt chưa từng ngó”. Họ hoàn toàn xa lạ với chuyện binh đao.

Trả lời:

Từ lo sợ, trông chờ (“trông tin quan như trời hạn trông mưa”), họ chuyển sang căm ghét (“ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ”), rồi căm thù đến tột độ: thấy cờ giặc, khói tàu giặc là “muốn tới ăn gan”, “muốn ra cắn cổ”. Cuối cùng họ tự nguyện đứng lên: “Nào đợi ai đòi ai bắt”.

Trả lời:

Tác giả đặt cạnh nhau những đối lập gay gắt: dân thường – quân giặc chuyên nghiệp; “một manh áo vải”, “ngọn tầm vông”, “rơm con cúi”, “dao phay” – “đạn nhỏ, đạn to”, “tàu sắt tàu đồng súng nổ”. Thế mà nghĩa binh vẫn “đạp rào lướt tới, coi giặc cũng như không”, đốt nhà dạy đạo, chém đầu quan hai. Sự đối lập làm nổi bật lòng dũng cảm phi thường.

Trả lời:

Giọng văn kết hợp hai sắc thái: hào hùng khi tái hiện trận đánh, bi thương khi nói về sự hi sinh và nỗi đau của người ở lại. Hai sắc thái ấy hòa vào nhau, tạo âm hưởng bi tráng – vừa khóc thương, vừa ngợi ca.

Trả lời:

Nỗi xót thương lan ra cả thiên nhiên và con người: cỏ cây trên sông Cần Giuộc “mấy dặm sầu giăng”, người chợ Trường Bình “già trẻ hai hàng lụy nhỏ”; mẹ già khóc con bên ngọn đèn khuya, vợ yếu chạy tìm chồng trong bóng chiều. Các thán từ “Đau đớn bấy!”, “Não nùng thay!” khiến lời văn như tiếng nấc.

Trả lời:

Phần cuối khẳng định cái chết của nghĩa sĩ là cái chết vinh quang: “Một trận khói tan, nghìn năm tiết rỡ”; họ “trả nước non rồi nợ”, được “danh thơm đồn sáu tỉnh”; linh hồn họ vẫn tiếp tục đánh giặc. Nghĩa sĩ nông dân trở thành bất tử trong lòng nhân dân.

Đề bài: Căn cứ vào hiểu biết chung về cấu trúc nội dung thể văn tế, hãy xác định bố cục và nêu nội dung chính của mỗi phần trong văn bản.

Trả lời:

Trả lời:

Câu văn đối hai vế khái quát toàn bộ tình thế: một bên là sức mạnh bạo lực của kẻ xâm lược (“súng giặc” vang rền mặt đất), một bên là lòng yêu nước, chính nghĩa của nhân dân sáng tỏ như trời. Đặt “lòng dân” ngang hàng, thậm chí cao hơn “súng giặc”, tác giả khẳng định sức mạnh tinh thần của nhân dân. Câu mở đầu vì thế định hướng tư tưởng của cả bài: ngợi ca những người dân thường đã đứng lên vì chính nghĩa.

Trả lời:

• Căm thù được tích tụ dần theo thời gian: “hơn mười tháng” trông tin quan, “đã ba năm” chịu cảnh giặc chiếm đóng.
• Căm thù được diễn đạt bằng cách so sánh giản dị mà mạnh mẽ của nhà nông: ghét giặc “như nhà nông ghét cỏ”.
• Căm thù đến mức muốn hành động ngay bằng bản năng: “muốn tới ăn gan”, “muốn ra cắn cổ” – lối nói cường điệu nhưng rất thật với tâm lí người nông dân Nam Bộ.
• Căm thù chuyển thành ý thức trách nhiệm với đất nước (“Một mối xa thư đồ sộ…”) và hành động tự nguyện (“Nào đợi ai đòi ai bắt”).

Đề bài: Liệt kê các động từ mà tác giả đã sử dụng để thể hiện tinh thần chiến đấu dũng cảm của các nghĩa sĩ Cần Giuộc trong đoạn 2 của văn bản. Nêu nhận xét về cách sử dụng các động từ này.

Trả lời:

Các động từ: đánh, đốt, chém, đạp (rào), lướt (tới), xô (cửa), xông (vào), liều (mình), đâm (ngang), chém (ngược), hè, ó.

Nhận xét: đó là những động từ mạnh, phần lớn đơn âm tiết, thuần Việt, gần với lời ăn tiếng nói nhà nông; nhiều động từ đi liền nhau, kết hợp với từ chỉ hướng (ngang, ngược, trước, sau) tạo nhịp văn dồn dập như trận đánh đang diễn ra trước mắt. Chúng làm nổi bật khí thế áp đảo, tư thế chủ động tấn công của nghĩa binh dù vũ khí thô sơ.

Trả lời:

Tác giả hiểu tinh thần ấy là sự quả cảm tự nhiên của những con người bình thường vì nghĩa mà đứng lên. Họ không phải lính chuyên nghiệp (“Vốn chẳng phải quân cơ quân vệ”), không được huấn luyện, không đủ khí giới, chỉ có “dân ấp dân lân, mến nghĩa làm quân chiêu mộ”. Vậy mà khi vào trận, họ coi thường cái chết, xông thẳng vào đồn giặc. Nguyễn Đình Chiểu đánh giá cao chính sức mạnh đến từ lòng yêu nước và lẽ phải ấy, coi đó là phẩm chất anh hùng thật sự của người nông dân.

Trả lời:

Từ câu 16 (“Ôi! Những lăm lòng nghĩa lâu dùng…”) đến câu 25 (“…ở với man di rất khổ”), tác giả nhìn nhận sự hi sinh của nghĩa sĩ như sau:

• Đó là sự hi sinh tự nguyện, không vì bị ép buộc hay vì tội lỗi: “Chẳng phải án cướp, án gian đày tới”.
• Đó là hành động vì đạo lí: tấc đất ngọn rau đều là ơn chúa, là của nước nhà, không thể để giặc cướp.
• Đó là sự lựa chọn sáng suốt giữa vinh và nhục: thà chết mà giữ được khí phách (“Thà thác mà đặng câu địch khái, về theo tổ phụ cũng vinh”) còn hơn sống đầu hàng, theo giặc.
• Sự hi sinh ấy khiến cả đất trời, cỏ cây, người già người trẻ đều thương tiếc.

Như vậy, tác giả vừa xót thương vừa trân trọng, coi cái chết của nghĩa sĩ là cái chết cao đẹp.

Đề bài: Ý nghĩa của sự hi sinh và tình cảm của nhân dân dành cho người nghĩa sĩ được tác giả thể hiện trong phần cuối bài văn (từ “Ôi thôi thôi!” đến hết) gợi cho bạn những suy nghĩ gì về lẽ sống?

Trả lời:

Phần cuối cho thấy người nghĩa sĩ chết đi nhưng tiếng thơm còn mãi, được nhân dân sáu tỉnh khen ngợi, được thờ phụng; “tấm lòng son” của họ còn như “bóng trăng rằm”. Điều đó gợi cho em suy nghĩ: giá trị một đời người không đo bằng sự dài ngắn mà bằng việc mình sống vì điều gì. Người dân thường như nghĩa sĩ Cần Giuộc trở nên bất tử vì đã sống và chết cho lẽ phải, cho quê hương. Lẽ sống đẹp là biết đặt lợi ích cộng đồng lên trên lợi ích riêng, dám lựa chọn và hành động khi đất nước cần.

Trả lời:

• Thể văn tế biền ngẫu được vận dụng nhuần nhuyễn: câu đối chỉnh, nhịp nhàng, giàu nhạc điệu nhưng không gò bó.
• Lần đầu tiên người nông dân trở thành nhân vật trung tâm, được khắc họa như một tượng đài nghệ thuật trong văn học trung đại.
• Kết hợp hài hòa chất trữ tình (khóc thương) với chất hiện thực và âm hưởng sử thi (tái hiện trận đánh).
• Ngôn ngữ vừa trang trọng (từ Hán Việt, điển cố như “da ngựa bọc thây”, “gươm hùm treo mộ”) vừa mộc mạc, đậm sắc thái Nam Bộ (cui cút, tầm vông, rơm con cúi, dao phay, hè, ó).
• Nghệ thuật tương phản, liệt kê, động từ mạnh tạo nên giọng điệu bi tráng.