Sẫm màu hay sậm màu — bạn chọn cách viết nào? Nếu đang phân vân, câu trả lời là cả hai đều đúng chính tả, nhưng sẫm màu là dạng chuẩn và phổ biến hơn. Cùng tìm hiểu sự khác nhau tinh tế về sắc thái và hoàn cảnh nên dùng từng cách viết ở phần sau.
Nhiều người viết sai ở chỗ tương tự khi gặp cặp phép màu hay phép mầu.
Sẫm màu hay sậm màu — đâu là cách viết chuẩn?
Sẫm màu và sậm màu đều là cách viết đúng chính tả. Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê — NXB Đà Nẵng) lập mục riêng cho cả “sẫm” và “sậm”, đều là tính từ chỉ màu sắc đậm và tối. Từ điển còn ghi “sậm” là từ đồng nghĩa của “sẫm”, nên không thể coi dạng nào là lỗi.
Điểm khác nhau nằm ở mức độ. Từ điển Hoàng Phê giải nghĩa “sậm” là “như sẫm (nhưng nghĩa mạnh hơn)”. Như vậy, sậm màu nhấn mạnh độ tối rõ rệt hơn, còn sẫm màu là cách nói trung tính, được dùng rộng rãi trong văn bản chuẩn.
Bảng dưới đây tóm tắt vị trí của sẫm màu và sậm màu trong từ điển và trong thực tế sử dụng:
| Cách viết | Tình trạng trong từ điển | Mức phổ biến | Nên dùng khi |
|---|---|---|---|
| sẫm màu | Mục từ chính “sẫm”, có đồng nghĩa sậm, thẫm | Rất phổ biến trong sách, báo, tên màu (xanh sẫm, nâu sẫm) | Văn bản chuẩn, mô tả màu sắc thông thường |
| sậm màu | Mục từ riêng “sậm”, nghĩa như sẫm nhưng mạnh hơn | Khá phổ biến trong khẩu ngữ và các bài viết về làm đẹp, sức khỏe | Khi muốn nhấn mạnh màu rất tối hoặc trong lời nói thân mật |
Sẫm màu nghĩa là gì?
Sẫm là tính từ, có nghĩa là (màu sắc) đậm và hơi tối, theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê). Sẫm màu vì vậy chỉ trạng thái có màu đậm, tối hơn mức bình thường, như vải sẫm màu, nước da sẫm màu hay lá cây sẫm màu vào cuối hè.
Sẫm thường đứng sau tên màu để tạo sắc độ: xanh sẫm, tím sẫm, nâu sẫm, đỏ sẫm. Các trang bách khoa tiếng Việt cũng dùng dạng này khi đặt tên màu, chẳng hạn “nâu sẫm”, “lam sẫm”. Đây là lý do sẫm màu mang dáng dấp của một thuật ngữ chuẩn hơn sậm màu.
Sẫm là từ thuần Việt, không có gốc Hán-Việt. Sẫm nằm trong một nhóm tính từ chỉ độ đậm của màu gồm sẫm, sậm, thẫm và đậm. Từ điển Hoàng Phê giải nghĩa “thẫm” là “như sẫm”, ví dụ đỏ thẫm, tím thẫm.
Năm câu ví dụ dưới đây minh họa cách dùng sẫm màu trong các ngữ cảnh khác nhau:
- Đời sống: Quần áo sẫm màu nên giặt riêng để tránh phai màu sang đồ sáng.
- Công việc: Nhà thiết kế chọn nền sẫm màu để logo trắng nổi bật hơn.
- Văn học: Chiều xuống, mặt sông sẫm màu lại như tấm lụa cũ.
- Giao tiếp: Chị thử chiếc áo sẫm màu này xem, trông gọn người hơn đấy.
- Báo chí: Nước tiểu sẫm màu kéo dài có thể là dấu hiệu cơ thể đang thiếu nước.
Vì sao lại có hai cách viết sẫm và sậm?
Sẫm và sậm cùng tồn tại vì đây là hai từ gần nghĩa, chỉ khác thanh điệu và mức độ, chứ không phải một từ đúng và một từ sai. Người nói tự nhiên chọn sậm khi muốn nhấn mạnh, lâu dần cả hai được dùng song song.
- Về ngữ âm: Sẫm mang thanh ngã, sậm mang thanh nặng. Hai thanh này đều là thanh trắc và nghe khá gần nhau khi nói nhanh, nên người nghe dễ ghi lại theo cả hai cách.
- Về sắc thái: Từ điển Hoàng Phê ghi sậm có nghĩa mạnh hơn sẫm. Vì vậy, sậm màu thường xuất hiện khi người nói muốn diễn tả màu tối rõ rệt, như răng sậm màu, da sậm màu sau kỳ nghỉ biển.
- Về thói quen dùng: Sậm màu gặp nhiều trong lời nói hằng ngày và các bài viết về làm đẹp, sức khỏe. Sẫm màu chiếm ưu thế trong sách giáo khoa, văn chương và tên gọi màu sắc.
Nên dùng sẫm màu hay sậm màu trong văn bản chuẩn?
Nên ưu tiên sẫm màu trong văn bản chuẩn. Sẫm là mục từ gốc mà Từ điển Hoàng Phê dùng để giải nghĩa cho sậm và thẫm, đồng thời là dạng quen thuộc trong tên màu như xanh sẫm, nâu sẫm.
Sậm màu vẫn đúng và phù hợp khi người viết muốn nhấn mạnh độ tối, hoặc khi văn bản mang giọng thân mật, gần với khẩu ngữ. Trong bài viết tư vấn sức khỏe hay làm đẹp, cụm “da sậm màu”, “răng sậm màu” được dùng khá quen.
Dù chọn dạng nào, người viết nên giữ thống nhất trong cùng một văn bản. Một bài hướng dẫn nhuộm tóc không nên để “nâu sẫm” ở đầu bài và “nâu sậm” ở cuối bài, trừ khi cố ý phân biệt hai mức độ đậm khác nhau.
Bảng so sánh chi tiết sẫm màu và sậm màu
Bảng so sánh dưới đây đối chiếu sẫm màu và sậm màu theo từng tiêu chí để người viết chọn nhanh:
| Tiêu chí | Sẫm màu | Sậm màu |
|---|---|---|
| Phát âm | Thanh ngã | Thanh nặng |
| Ý nghĩa | Màu đậm và hơi tối | Như sẫm nhưng mức độ mạnh hơn |
| Từ điển Hoàng Phê | Mục từ chính, đồng nghĩa sậm, thẫm | Mục từ riêng, giải nghĩa dựa vào sẫm |
| Ngữ cảnh | Văn bản chuẩn, tên màu, văn chương | Khẩu ngữ, bài viết nhấn mạnh độ tối |
| Nguồn gốc | Thuần Việt | Thuần Việt |
| Từ loại | Tính từ | Tính từ |
| Khuyến nghị | Ưu tiên dùng | Dùng khi cần sắc thái mạnh |
3 cách đơn giản để nhớ khi nào dùng sẫm màu
Vì sẫm màu và sậm màu đều đúng, mẹo dưới đây giúp người viết chọn đúng sắc thái thay vì lo sai chính tả.
- Mẹo ngữ cảnh: Gọi tên màu hay mô tả trung tính thì dùng sẫm: “chiếc váy xanh sẫm”. Muốn nói màu tối hẳn, gây chú ý thì dùng sậm: “hàm răng sậm màu vì hút thuốc lâu năm”.
- Mẹo so sánh từ gốc: Sậm mang thanh nặng giống “đậm”, và nghĩa của sậm cũng “nặng” hơn sẫm. Còn sẫm mang thanh ngã giống “thẫm”, hai từ này nghĩa tương đương nhau: đỏ sẫm cũng là đỏ thẫm.
- Mẹo tra từ điển: Tra “sẫm” trên tratu.soha.vn hoặc Wiktionary tiếng Việt sẽ thấy phần đồng nghĩa liệt kê sậm, thẫm. Đó là dấu hiệu cho biết sẫm là dạng gốc, nên chọn khi phân vân.
Cặp từ tương tự cũng chấp nhận cả hai
Ngoài sẫm màu và sậm màu, nhiều cặp từ khác cũng được Từ điển Hoàng Phê ghi nhận cả hai dạng, trong đó có một dạng được ưu tiên:
- đỏ sẫm — đỏ thẫm: thẫm được giải nghĩa “như sẫm”, cả hai đều dùng được.
- giông bão — dông bão: giông bão là mục chính, dông bão vẫn được chấp nhận.
- soong — xoong: soong là mục chính, xoong ghi là xem soong.
- giậm chân — dậm chân: giậm là mục chính, dậm ghi là xem giậm.
Với những cặp từ này, không có dạng nào bị coi là lỗi; người viết chỉ cần chọn dạng chính và dùng thống nhất.
Tóm lại, sẫm màu và sậm màu là hai tính từ thuần Việt gần nghĩa, cùng chỉ màu đậm và tối. Từ điển Hoàng Phê ghi sậm có nghĩa mạnh hơn sẫm, nên sậm hợp với lúc cần nhấn mạnh hoặc khi nói thân mật. Mẹo nhớ nhanh là sậm “nặng” như đậm. Cả hai đều đúng, nhưng sẫm màu chuẩn và phổ biến hơn trong văn bản viết, sách báo và tên gọi màu sắc.