Phú sông Bạch Đằng (Bạch Đằng giang phú) của Trương Hán Siêu được xem là bài phú hay bậc nhất của văn chương nước ta thời trung đại, từng mở đầu SGK Ngữ văn 10 tập hai chương trình cũ. Bài viết tổng hợp tóm lược văn bản, thông tin tác giả, thể loại, hoàn cảnh ra đời, bố cục, những điểm đặc sắc về nội dung, nghệ thuật kèm sơ đồ tư duy. Muốn xem bài khác của lớp 10, em vào Ngữ văn lớp 10.
Nội dung văn bản Phú sông Bạch Đằng
Bài phú viết bằng chữ Hán; bản dịch dùng trong sách giáo khoa còn trong thời hạn bảo hộ nên ở đây chỉ tóm lược theo từng đoạn.
Đoạn 1 – Khách dạo chơi. Một người khách mang chí lớn, ham ngao du, tự nhận đã (qua sách vở và tưởng tượng) rong ruổi khắp các danh thắng lừng tiếng của đất Trung Hoa. Nay khách xuôi thuyền về phía đông bắc nước Việt, qua những bến bãi cửa sông để tới Bạch Đằng. Trước dòng sông bát ngát, trời nước một màu, khách vừa thích thú vừa bùi ngùi khi thấy giáo gãy, xương khô nơi chiến trường xưa, lòng nhớ tiếc các bậc anh hùng không còn nữa.
Đoạn 2 – Các bô lão kể và bình. Các bô lão bên sông kể cho khách nghe về những trận thủy chiến: Ngô Quyền phá quân Nam Hán, nhà Trần bắt sống tướng giặc Ô Mã Nhi. Trận đánh được tả bằng hình ảnh dữ dội như làm trời đất đảo điên, được đặt ngang hàng với những trận đánh lẫy lừng của Trung Hoa xưa. Các bô lão kết luận: chiến thắng có phần nhờ trời, nhờ đất hiểm, nhưng cốt yếu là nhờ đức độ, tài năng của con người.
Đoạn 3 – Lời ca kết. Các bô lão cất lời ca: sông vẫn chảy ra biển, kẻ bất nghĩa thì tiêu vong, người anh hùng thì lưu danh. Khách ca nối tiếp, ngợi ca hai vị vua Trần anh minh và khẳng định một lần nữa giá trị của con người, mong đất nước thái bình mãi mãi.
Thông tin tác giả Trương Hán Siêu
Trương Hán Siêu (? – 1354), tự là Thăng Phủ, người làng Phúc Thành, huyện Yên Ninh, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Ông từng là môn khách của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, rồi ra làm quan dưới các triều Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, Trần Hiến Tông, Trần Dụ Tông.
Ông nổi tiếng thẳng thắn, hiểu biết rộng, được các vua Trần trọng vọng như bậc thầy. Ngoài văn chương, ông còn tham gia biên soạn luật lệ cho triều đình. Khi ông mất, nhà Trần truy tặng chức Thái bảo và cho thờ ở Văn Miếu – một vinh dự hiếm có.
Sáng tác của ông còn lại không nhiều: một số bài thơ, bài văn bia và bài Bạch Đằng giang phú. Văn của ông có giọng điệu khoáng đạt, giàu suy tưởng về lịch sử và đạo lí.
Thông tin tác phẩm Phú sông Bạch Đằng
Phú sông Bạch Đằng được viết khi nào?
Bài phú viết bằng chữ Hán, ra đời chừng năm mươi năm sau chiến thắng quân Nguyên – Mông (1288), khi nhà Trần đã qua thời cực thịnh. Nhân một lần du ngoạn sông Bạch Đằng, tác giả hồi tưởng chiến công xưa và gửi gắm suy ngẫm về lịch sử.
Sông Bạch Đằng ở đâu và gắn với những chiến thắng nào?
Bạch Đằng là đoạn sông chảy ra biển, thuộc hệ thống sông Kinh Thầy, nằm ở ranh giới Quảng Ninh và Hải Phòng ngày nay. Tại đây, năm 938 Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán, chủ tướng Hoằng Tháo bỏ mạng; năm 1288 quân dân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo đánh bại thủy quân Nguyên, bắt sống Ô Mã Nhi.
Thể loại phú là gì?
Phú là một thể văn của Trung Hoa được ông cha ta tiếp nhận: lời văn có vần, có khi xen câu văn xuôi; người viết phú thường tả cảnh, kể việc, bàn đời. Loại phú cổ thể, hình thành trước thời Đường, hay dựng cuộc trò chuyện giữa chủ và khách, câu văn tự do, kết thúc bằng một bài thơ; khác với phú Đường luật có luật lệ chặt chẽ hơn. Phú sông Bạch Đằng thuộc loại phú cổ thể.
Bố cục Phú sông Bạch Đằng có mấy đoạn?
- Đoạn 1 (từ đầu đến “luống còn lưu”): khách dạo chơi và cảm xúc trước cảnh sông.
- Đoạn 2 (tiếp theo đến “chừ lệ chan”): các bô lão kể chiến công và bình luận nguyên nhân thắng lợi.
- Đoạn 3 (còn lại): bô lão cất tiếng ca, khách hát nối theo, cùng khẳng định chân lí.
Giá trị nội dung
- Tôn vinh tinh thần kiên cường giữ nước của ông cha gắn với dòng sông lịch sử.
- Coi tài đức của con người là yếu tố quyết định làm nên chiến thắng.
- Thể hiện tư tưởng nhân nghĩa: kẻ bất nghĩa tất tiêu vong, người anh hùng lưu danh muôn thuở.
- Bộc lộ nỗi hoài niệm, lòng biết ơn tiền nhân và niềm tin vào sự thái bình của đất nước.
Giá trị nghệ thuật
- Kết cấu chủ – khách đối đáp chặt chẽ; nhân vật khách và các bô lão đều mang bóng dáng tác giả.
- Lời văn khi hào sảng, khi trầm lắng; câu văn linh hoạt, nhiều phép đối, liệt kê, so sánh.
- Sử dụng điển tích, địa danh Trung Hoa để nâng tầm vóc chiến công của dân tộc.
- Đan cài kể, tả, bộc lộ cảm xúc và bình luận; phần thơ cuối bài tạo dư âm.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề gọi tên thể loại (phú) và đối tượng (sông Bạch Đằng). Dòng sông vừa là cảnh vật thiên nhiên, vừa là chứng nhân lịch sử; viết phú về nó, tác giả biến dòng sông thành biểu tượng của ý chí giữ nước và chân lí chính nghĩa.
Sơ đồ tư duy Phú sông Bạch Đằng
Sơ đồ tóm lược sáu nội dung chính của bài phú.
Lời kết
Phú sông Bạch Đằng là bản hùng ca về dòng sông lịch sử và tư tưởng đề cao con người của thời Trần. Nắm vững thể phú cổ thể, bố cục ba đoạn và hai hình tượng khách – bô lão, em sẽ dễ dàng phân tích hay so sánh bài phú với những tác phẩm cùng đề tài.
Xem thêm: