Hoàng kim ốc là một trong những truyện cổ tích Việt Nam đặc sắc, mang đến bài học quý giá về lòng nhân ái và sự kiên trì. Câu chuyện không chỉ thu hút trẻ em mà còn khiến người lớn suy ngẫm về giá trị của tình yêu thương trong cuộc sống.
Ở Đông Thành có một cây gạo lớn, cành lá xum xuê. Đêm đến, bọn ma họp nhau kể chuyện thế gian. Có chuyện nực cười, cũng có chuyện rùng rợn. Thỉnh thoảng cũng có vài chuyện éo le, ma quái, lại có chuyện rơi nước mắt. Những đêm như thế, người ta lại hỏi rằng: “Ma kêu gào thảm thiết vì đói lạnh chăng?“ thực tình ma rên xiết vì chuyện thế gian mà con người không rõ.
Có một độ ma nói chuyện với nhau về một ngôi nhà vàng lạ lùng ở Tân Thanh. Cái nhà toàn bằng vàng, ở trong có đủ thứ bảo vật. Ma thuật chuyện ấy cho nhau nghe, và bảo rằng đó là cái nhà quý báu hiếm có trên thế gian. Thổ công nằm nghỉ, ngắm trăng trong cái lều bên cạnh cây gạo, nghe chuyện cũng lấy làm lạ. Vì chính ông sống trong đất mà không hay biết chuyện ấy bao giờ. Ngay đêm ấy ông đi thăm đức Thành Hoàng vốn để hỏi xem có tin gì về chuyện ma nói hay không? Đức Thành Hoàng lại càng ngạc nhiên hơn.
– Ông còn không rõ, tôi đi đâu mà biết được.
Đức Thành Hoàng nói lại với Thổ Công, rồi cùng nhau đem việc lạ ấy hỏi Đông Trù Tư Mệnh. Đông Trù nghe hai ông khách, lại nghĩ đến truyện trong Sử Phong Thần, cười nói:
– Ấy các ông hãy kể nốt câu chuyện tôi nghe.
Thấy hai người kia ngơ ngác, bấy giờ mới suy ra là chuyện thực. Đông Trù thú nhận rằng, chưa biết việc ấy bao giờ -Tôi tra xét việc thế gian, hàng năm tâu lên Ngọc Hoàng, mà không thấy việc lạ như vậy, cũng không nghe ai nói đến. Vả lại ở nhân gian, nếu cung điện vĩ đại, bất quá chỉ là bằng đá bằng gỗ, chạm trổ đủ hình, đủ kiểu. Xưa lắm thì độ năm sáu ngàn năm, chứ có nghe đâu nhà toàn bằng vàng như các ông nói. Âu chúng ta nên hỏi Nam Tào giữ sổ nhân gian, chắc có lẽ biết được hết cái lạ trong quá khứ và tương lai.
Cùng nhau lên xe mây, để vân ngưu kéo về thiên đình thì bỗng gặp một đạo sĩ kỳ quái không biết từ đâu tới, bỗng xuất hiện giữa không trung. Các thần đều hỏi:
– Ông là ai? Sao chúng tôi không biết?
Người lạ đáp:
– Tôi sống trong một thế giới khác, nên các ngài không biết được. Nhưng về sau rồi các ngài sẽ biết
Các thần hỏi:
– Vậy ông đến chỗ chúng tôi có việc gì?
Người lạ đáp:
– Tôi vừa nghe các ngài bàn lên Thiên Đình hỏi một vị thần khác giữ sổ thế gian, để xem cái nhà vàng đó ở đâu. Tôi e các ngài nhọc đi đường xa lại không được kết quả gì, vì vị thần trên kia chắc cũng không biết chuyện kỳ lạ đó.
Các thần nhìn nhau rồi hỏi:
– Thế ông có cách gì cho chúng tôi biết không?
Người lạ gật đầu rồi dẫn các thần trở lại nhân gian, tới làng Tân Thanh. Đến đây thì trời rạng đông, các ma đã tản lạc theo đêm tối về phương khác. Người lạ lấy từ tay áo ra một viên ngọc trong suốt như thủy tinh, viên ngọc phát ra những tia tinh quang. Rồi những tia sáng ấy rọi về phía người lạ trỏ, các thần chăm chú nhìn, tức thì cách đó ba dặm, trong một cảnh huyền ảo, ngôi nhà vàng rực rỡ xuất hiện giữa một vườn cây kỳ dị.
Các thần reo lên:
– Chính nó! Hoàng kim ốc!
Vừa nói xong, viên ngọc và người lạ bỗng nhiên biến mất. Các thần nhìn nhau, không biết mình vẫn còn chiêm bao như kẻ tục, hay đó là một sự thật hiển nhiên. Nhìn về chốn huyền ảo khi nãy, thì chỉ thấy ánh ban mai nhuộm đỏ những ngọn cây cổ thụ và cánh đồng phẳng lì, mạ xanh gợn sóng. Ở đó rải rác một vài nóc nhà, và chính nơi cái nhà vàng vừa thấy, lại chỉ là một túp lều tranh lụp xụp.
Chàng thư sinh đặt cây bút xuống bàn, cất một quyển sách rồi đi nghỉ. Nằm trên phản lim dim thì thấy mang máng trên xà nhà có ba gương mặt nhìn xuống mình như đang dò xét. Chàng nhận ra một gương mặt đen như nhọ chảo, nhưng không có vẻ dữ dằn, một gương mặt trắng như phấn dồi, môi đỏ như tô son, có râu mép uốn cong, râu cằm suôn đuột, có vẻ như đang cười, gương mặt thứ ba rám nắng, vẻ đạo mạo, nghiêm trang, đầu đội mũ vàng nhìn như một vị đại thần từ thời xa xưa.
Chàng dụi mắt, tưởng mình nhìn lầm hoặc nằm mơ. Dụi xong thì không thấy gì cả. Nhưng trên bàn bên cạnh, quyển sách khi nãy bỗng lơ lửng trên không, những trang giấy tự lật ra từng tờ, còn nghiên mực tự mở lắp ra một lúc rồi đóng lại như trước. Chàng dụi mắt lần nữa, để chắc mình không phải chiêm bao. Ngồi nhổm dậy, mọi nơi đều yên tĩnh. Chàng nằm xuống mơ màng sắp ngủ, thì tai nghe văng vẳng những tiếng tranh cãi xôn xao. Tiếng nói xa dần, chàng chỉ mơ hồ nghe được:
– Tất cả thị phi, đâu thể như thế được.
Chàng mệt mỏi hơi thở đều đều, rồi ngủ say.
Đông Trù cằn nhằn Thổ Công:
– Hắn ta chỉ là một anh học trò nghèo xơ xác, mà lại nói ở nhà vàng. Hão huyền quá, thật quá hão huyền. Đáng nhẽ tôi không nên nghe ông. Suốt mấy hôm ròng, tôi bỏ cả việc đi với các ông. Trong mấy ngày qua việc tốt xấu thế gian đã chất đống trên bàn mà tôi chưa kiểm điểm ghi lại một việc nào.
Thành Hoàng cũng bực mình:
– Tôi cũng đã bỏ lỡ ba cuộc lễ kỳ yên. Một ở Tân Trung, một ở Tân Bình và một ở Hưng Khánh. Ở Hưng Khánh thì lớn hơn cả, có hát bộ tam chầu và tế đủ các loại con sinh. Ông thành hoàng thôn ấy lại nhiệt tình mời, tôi định thế nào cũng dự, mà rồi lại thất hứa.
Thổ Công vuốt râu cười hắt:
– Các ông đừng nóng. Chúng ta hãy tìm lão đạo sĩ hôm trước hỏi lại manh mối là khắc biết.
Ba vị thần trở lại chốn nhà tranh, chàng thư sinh nằm thiêm thiếp ngủ. Lão đạo sĩ lạ đang tản bộ trước sân.
Đêm trăng, gió thổi chập chờn trên những cành hoa lốm đốm. Lúc thấy ba thần đến thì đạo sĩ mừng rỡ đón mời: -Các ngài đã tới. Đạo sĩ nói:
– Trong lúc rảnh rỗi định tìm các ông, thì các ông lại tới. Thật may!
Thổ Công liền hỏi:
– Ông là gì của hắn mà ở đây? Thổ Công chỉ vào chàng thư sinh.
– Tôi là thần đèn. Bản thể là cái đèn, cùng người ấy chung chạ đã ngót hai mươi năm.
– Thế còn cái nhà vàng?
– Chính là ở đây.
– Ở đây?
– Vâng.
Thổ Công và hai vị thần ngơ ngác nhìn chung quanh, cố tìm rồi lại nhìn nhau mà cười:
– Chắc lão đùa chúng tôi?
– Không phải, nhưng phải có viên ngọc của người ấy mới nhìn thấy được.
– Viên ngọc hiện giờ hắn để đâu? Thổ công hỏi:
Thần đèn đáp:
– Cũng không rõ, rất khó xác định. Những đêm hắn thức khuya cùng tôi học, nghĩa là tôi phải chiếu sáng cho hắn mãi, còn hắn thì viết thứ gì đó lên trang giấy trắng. Khi hắn ngồi nghĩ, từ những trang giấy ấy xuất hiện một viên ngọc. Lúc đó lấy ngọc ra soi, ắt sẽ xuất hiện hoàng kim ốc.
Từ đó mỗi đêm chàng thư sinh đều nghe như có ai thơ thẩn trước sân, nhưng khi mở cửa ra thì chỉ thấy ánh trăng trên những chiếc lá phơi sương. Lúc trở vào chàng lấy làm lạ vì chiếc đèn bỗng nhiên sáng rõ khác thường. Điều ấy chỉ thoáng qua, rồi lại trở nên lặng lẽ như thường. Chàng không để ý đến nữa.
Một đêm vào mùa hoa dạ lý nở, mùi hương lan tỏa một vùng. Chàng thấy bản thân bồn chồn rạo rực kỳ lạ, rồi cảm giác đó tăng lên từng lúc. Chàng không còn là chàng của lúc trước. Chàng thấy mình đi vào một nơi khác, mà sự cân bằng khác hẳn thường ngày. Chàng thấy mình nhẹ nhàng có thể đi trên mặt nước, có thể lướt qua lá liễu, vờn giữa làn hương và tia sáng. Chàng viết lên giấy những gì chàng đang thấy, chàng vẽ con đường chàng đang đi, con đường huyền bí …
Lúc đó, ngọn đèn như lớn dần, tựa như hình người, rồi lia cái chân bằng sành, đạo sĩ từ từ hiện ra, bước tới phía cửa. Thổ Công và hai vị thần đã chờ sẵn ngoài cửa, đạo sĩ gọi vào. Lúc này những trang giấy vừa khô, có thứ gì đó trong suốt hiện ra. Chàng thư sinh như mệt mỏi sau một cuộc thôi miên, gục đầu thiêm thiếp trên bàn. Thần đèn cầm viên ngọc trao cho Thổ Công và các vị thần xem. Những tia sáng rạng ngời rực rỡ. Thần đăng lại bảo rọi những tia sáng đó vào vầng trán cao của chàng thư sinh. Các thần làm theo, tức thì không còn thấy chàng thư sinh đâu nữa. Giữa không gian xuất hiện một ngôi nhà vàng trong một khung cảnh lạ. Các thần đang ở trong cái nhà vàng ấy mà không hay biết. Bấy giờ đưa nhau đi xem thì thấy không biết là bao nhiêu báu vật nhiệm màu. Có thứ các thần nhận ra, có thứ các thần chịu không biết là gì … Cứ vậy chẳng biết bao lâu, bên ngoài có tiếng gà gáy, các vị thần vội vã trở ra, đành tiếc nuối bỏ dở cuộc xem kỳ thú ấy.
Một tiếng động, chàng thư sinh cựa mình, các thần xô nhau tránh vào khe cửa. Chàng thức giấc, thấy mình mệt mỏi lạ thường, đầu choáng váng. Ngọn đèn dầu đã tắt từ lâu. Chàng đứng dậy loạng choạng đi tới giường. Tay sờ trán như sờ một vết thương. Chàng lẩm bẩm: -Ngốc quá, để sương vào mà không hay, hẳn là bị cảm.
Khi nhìn qua cánh cửa sổ còn để mở, thì lại thấy ba gương mặt hôm trước, từ khoảng trống giữa khung cửa nhìn chàng như lo lắng. Chàng vỗ vỗ trán như xua đuổi mê man, thì những gương mặt đó biến mất.
Ý nghĩa truyện Hoàng Kim Ốc
Ngôi nhà vàng ở trong trang sách
Ma kháo nhau về một ngôi nhà toàn bằng vàng ở làng Tân Thanh. Thổ Công, Thành Hoàng rồi Đông Trù Tư Mệnh lần lượt đi tìm mà chỉ thấy một túp lều tranh của anh học trò nghèo. Câu đố được giải ở cuối truyện: nhà vàng không nằm trong đất mà nằm trong trí tưởng tượng của người đọc sách, viết văn. Của quý nhất của chàng thư sinh là những gì chàng nghĩ ra trong những đêm thức khuya.
Thần linh cũng không biết hết
Truyện có một nét hóm hỉnh hiếm gặp: các vị thần coi giữ trần gian lại ngơ ngác, cằn nhằn nhau vì bỏ lỡ việc, bỏ cả những buổi lễ kỳ yên đã hứa dự. Người dẫn đường lại là thần đèn, người bạn đã “chung chạ ngót hai mươi năm” với chàng thư sinh. Cái nhìn ấy đề cao những đồ vật bình thường gắn bó với người học: ngọn đèn dầu, trang giấy, nghiên mực.
Cái giá của sáng tạo
Đêm hoa dạ lý nở, chàng thư sinh như đi vào một thế giới khác, viết và vẽ lại con đường huyền bí mình thấy. Viên ngọc hiện ra từ trang giấy, nhưng khi tỉnh dậy chàng mệt lả, đầu choáng váng, tưởng mình bị cảm. Truyện gợi ra một điều sâu sắc: người tạo nên “nhà vàng” thường là người không hay biết về kho báu của chính mình.
Nguồn gốc truyện Hoàng Kim Ốc
Tên truyện gợi đến câu “Thư trung tự hữu hoàng kim ốc” (trong sách tự có nhà vàng), một câu trong bài thơ khuyên học tương truyền của vua Tống Chân Tông. Khác với cổ tích dân gian, bản trên trang có giọng văn chương, nhiều đoạn tả cảnh, tả tâm trạng, nhắc đến các địa danh Tân Thanh, Tân Trung, Tân Bình, Hưng Khánh và lối hát bộ của Nam Trung Bộ; đây giống một truyện ngắn có tác giả hơn là truyện kể dân gian. Người viết chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp
“Hoàng kim ốc” nghĩa là gì?
Là “nhà vàng”. Trong truyện, ngôi nhà vàng chỉ hiện ra khi soi viên ngọc sinh ra từ những trang giấy chàng thư sinh viết, ý nói kho báu của người học nằm trong chữ nghĩa.
Ba gương mặt chàng thư sinh nhìn thấy là ai?
Là ba vị thần Thổ Công, Thành Hoàng và Đông Trù Tư Mệnh đến dò xét ngôi nhà vàng. Đọc thêm những truyện về người học trò nghèo: Cô đào hát với người học trò nghèo, Hai ông Tiến sĩ và Sự tích ông Địa.