“Tham thì thâm” là câu chuyện dân gian thâm thúy, kể về lão nhà buôn tham lam, chỉ biết chạy theo lợi ích trước mắt mà không màng suy xét thiệt hơn. Bị lừa bởi một con đười ươi và đám gia nhân giả mạo, lão đã phải trả giá đắt, nhận bài học đích đáng cho sự tham lam của mình.
Ở vùng núi Tuyên Hưng có loài đười ươi có thể nói được tiếng người, người ta bắt chúng về nuôi làm cảnh tập nói một vài tiếng cho vui.
Lúc ấy ở kinh thành Thăng Long có một lão nhà buôn giàu có nhưng rất tham lam, lão ta rất khinh miệt người nghèo khó. Một hôm có mấy người khiêng võng đến trước tiệm nhà lão, một người gia nhân vào nhà và nói:
“Bà lớn nhà tôi bị cảm không ra gió được, ông chịu khó mang hàng ra võng cho Bà chọn.”
Nghe thấy có Bà lớn đến mua hàng, lão chủ tiệm hí hửng mang hàng ra cho Bà lớn chọn. Lão đưa món nào Bà lớn ở trong võng cũng nói: “Được, được”. Gia nhân lại nói:
“Bà lớn bảo mang hết hàng bà chọn về dinh để lấy tiền.”
Lão chủ tiệm mừng rỡ vô cùng. Lão hí hửng đi theo Bà lớn vừa đi lão vừa lẩm bẩm: “Đúng là bán cho nhà quan nói gì cũng mua.”
Đến một ngôi nhà lớn gia nhân lại nói: “Ông ngồi chờ ở đây, tôi sẽ mang tiền ra.”
Lão chủ tiệm hí hửng ngồi chờ, đám gia nhân mang hàng đi vào cổng lớn nên lão không hề nghi ngờ gì. Lão ngồi đợi mãi đến chiều mà không thấy ai ra thì lão vào trong ngôi nhà thì thấy giữa sân là cái võng của Bà lớn.
Lão giật tấm vải che ra thì hốt hoảng nhận ra Bà lớn là một con đười ươi. Đười ươi nói: “Được, được”.
Lão hốt hoảng chạy sâu vào bên trong thì thấy đó chỉ là một căn nhà bỏ hoang, đám gia nhân đã mang hàng theo cửa sau chạy đi mất.
Biết mình đã bị lừa, lão chạy ra chửi rủa con đười ươi, nhưng nó vẫn chỉ nói “Được, được”.
Lão chủ tiệm đành nuốt giận đi về nhà. Đó là bài học thích đáng cho tính tham lam của lão thấy lợi là hoa mắt không suy tính thiệt hơn.
Ý nghĩa truyện Tham thì thâm
Cái bẫy giăng đúng vào lòng tham
Bọn lừa đảo không cần bày mưu cao. Chúng chỉ cần một cái võng che kín, vài người đóng vai gia nhân và một con đười ươi biết nói “được, được”. Phần còn lại do chính lão nhà buôn tự làm: thấy “bà lớn” là hí hửng, mang hết hàng ra, lẽo đẽo theo về tận “dinh” mà không hỏi một câu. Lòng tham khiến người ta tự che mắt mình.
Khinh người nghèo, nịnh người sang
Ngay câu mở đầu, người kể đã cho biết lão khinh miệt người nghèo. Kẻ trọng của, khinh người thì dễ bị lừa bởi chính cái vẻ sang trọng giả tạo. Tiếng “được, được” của con đười ươi vang lên lần cuối khi lão chửi rủa nó là một chi tiết rất hóm: lão đang cãi nhau với chính sự ngu muội của mình.
Tục ngữ tham thì thâm
“Tham thì thâm” là câu tục ngữ quen thuộc, chữ “thâm” ở đây là bị thiệt, bị bầm dập. Truyện là một minh họa ngắn gọn cho câu ấy, gần với tinh thần của Tham ăn và Nhân tham tài nhi tử, Điểu tham thực nhi vong.
Nguồn gốc truyện Tham thì thâm
Truyện lấy bối cảnh kinh thành Thăng Long, nơi có nhiều cửa hiệu buôn bán. Tuyên Hưng được nhắc trong truyện là vùng rừng núi phía bắc, nơi người ta bắt đười ươi về nuôi làm cảnh. Trên trang còn một bản kể dài hơn của cùng câu chuyện là Bà lớn đười ươi, tả kỹ cảnh phố hiệu Thăng Long và thói mua chịu của nhà quan.
Câu hỏi thường gặp
Bà lớn trong truyện thực ra là ai?
Là một con đười ươi được tập nói vài tiếng người, ngồi trong võng che kín để đóng vai bà lớn; đám gia nhân giả mạo thì mang hàng trốn qua cửa sau.
Tham thì thâm nghĩa là gì?
Câu tục ngữ khuyên rằng ai tham lam, chỉ thấy lợi trước mắt thì cuối cùng sẽ chịu thiệt hại.