Sự tích cây quất là một trong những câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Câu chuyện này không chỉ mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc mà còn chứa đựng những bài học quý giá về tình yêu và lòng hiếu thảo.
Ngày xưa, có ba người bạn nhỏ chơi rất thân với nhau. Thư thích đọc sách ngâm thơ. Mộc ham trồng cây, hái cỏ. Quân mê xem đánh võ, múa đao. Quân vừa bị câm lại bị điếc. Muốn nói gì, Quân phải ra hiệu bằng tay chân.
Tay chân của Quân nhanh nhẹn và như nói được thành lời. Xem người múa đao, đánh võ, Quân về nhà cũng tập đánh võ, múa đao. Có con dao nào trong nhà, Quân đều mang ra tập đâm, tập chém. Không con dao nào tránh khỏi bị sứt, bị gãy.
Cha mẹ Quân liền giấu hết dao lớn, dao con, và chỉ đưa cho Quân một cành tre nhỏ làm roi. Ngày ngày, cha mẹ Quân đi lên rừng đẵn củi. Quân cầm roi, đánh trâu lên, kéo củi về nhà. Không có dao, Quân cầm roi múa, đánh suốt ngày không biết chán.
Quân lớn nhanh hơn hai bạn, người to cao và khỏe mạnh ít ai bì. Quân cứ chập hai, ba, rồi bốn, năm cây mây lại cho vừa tay, cân sức để tập luyện. Ngọn roi của Quân, mỗi lần múa lại vù vù như bão nổi. Gặp trăn dữ, Quân vụt một cái, trăn dữ đứt đôi; gặp hổ ác, Quân quật một roi, hổ ác toác đầu. Người quanh vùng thấy tài quất roi của Quân liền gọi là Quất Giỏi.
Năm ấy, nước đang yên thì có tin giặc dữ kéo đến. Giặc đông tiến ào ào như sóng. Vũ khí chúng nhiều, nhìn tua tủa như rừng mía, rừng lau. Tên tướng giặc lại có phép tinh: dao chặt vào người, đứt chỗ nào thịt da lại liền ngay chỗ ấy. Vua cho quan quân đi tìm người tài giỏi để giết giặc. Quất Giỏi xin phép cha mẹ lên đường về kinh. Thư cho Quất Giỏi cây bút đẹp nhất, Mộc cho Quất Giỏi bị gạo ngon nhất.
Thấy Quất Giỏi đến, vua liền hỏi:
– Liệu ngươi có đủ sức để giết chết tên tướng giặc kia không?
Tưởng vua hỏi cầm gì ở tay, Quất Giỏi liền giơ lên cây bút Thư đã cho mà dọc đường Quất Giỏi đã đánh rơi mất cái đầu. Quan liền tâu:
– Anh ta quyết sẽ chặt bay đầu giặc.
Vua lại hỏi:
– Liệu đánh bao lâu thì trừ được giặc kia?
Tưởng vua hỏi mang gì ở vai, Quất Giỏi liền mở bị ra. Quan liền tâu:
– Anh ta hứa, ăn hết chừng ấy gạo thì giặc không còn!
Vua hỏi thêm:
– Dẹp xong giặc, ngươi muốn ta thưởng gì cho xứng đáng?
Tưởng vua hỏi kiếm đâu, Quất Giỏi liền giơ ngang cây roi mây to lớn đang cầm ở tay. Ngọn cây roi chỉ vào một cây chanh đầy quả. Quan liền tâu:
– Tâu bệ hạ, chắc anh ta biết bệ hạ có cây chanh quả bằng vàng nên có ý xin chăng?
Vua gật đầu:
– Được! Ta sẽ không tiếc gì với ngươi cả.
Quất Giỏi ra hiệu, xin vua đúc ngay cho anh một cây roi sắt ba cạnh, nhỏ như cây mây, nhưng dài bằng cây tre. Quất Giỏi cầm roi sắt, cưỡi voi ra trận. Tên tướng giặc cũng vừa cưỡi voi, kéo quân đến sát kinh thành. Vừa thấy Quất Giỏi, tên tướng giặc đã cười khẩy vuốt râu:
– Chú nhãi! Định cầm roi đến phủi bụi áo giáp ta đó à?
Hắn chưa dứt lời, đường roi của Quất Giỏi đã rít lên nghe lạnh gáy. Một bên hông của tên giặc bị rách toác. Nhưng trong nháy mắt, thịt da hắn đã lại kín liền. Hắn lại vung cây đại đao sáng loáng to hơn cả cái mái chèo, chém xuống đầu Quất Giỏi.
Quất Giỏi tránh được và cắn răng, lấy hết sức lực vút một đường roi thứ hai. Cây cối quanh đấy như bị bão lốc, rạp cả xuống như lạy quỳ. Tên tướng giặc cúi đầu tránh được đường roi, nhưng vừa ngẩng lên thì đã bị ngay một đường roi thứ ba nhanh hơn chớp tiện ngang cổ tên giặc. Đầu hắn rơi cạnh chân voi, lăn đi lông lốc. Vua mừng rỡ đón Quất Giỏi thắng trận trở về.
Vua vừa hỏi: “Tướng giặc bay đầu thực rồi ư?” Quất Giỏi bỗng đã nghe được, nói được:
– Tâu bệ hạ, giặc có phép tinh liền được da thịt, nhưng không liền được đầu!
Vua liền thưởng cho Quất Giỏi cây chanh quý lóng lánh quả bằng vàng và bảo:
– Muốn lấy vàng thì hái quả, muốn xua rét gọi nắng thì bẻ cành trồng xuống đất sâu!
Quất Giỏi cảm tạ vua, mang cây quý về làng.
Năm đó, trời trở rét dữ, Quất Giỏi về đến quê thì thấy mùa màng sắp hỏng mười mươi. Thư đang ốm vì chịu rét không nổi. Mộc đang âu sầu vì cây cối Mộc trồng đều sắp chết đến nơi. Không ngần ngại, Quất Giỏi liền bẻ từng cành cây chanh vàng cắm sâu xuống đất.
Cái rét bỗng tan đi, mây mù biến mất. Sáng ra lại thấy mặt trời trở về rực rỡ, vui tươi. Người người khỏe lại. Cây cỏ đâm chồi, chim chóc líu lo. Bà con khắp nơi mừng rỡ, lạ lùng… Ba người bạn từ đó càng yêu thương nhau hơn. Thư học giỏi đi thi đỗ Trạng.
Mộc gây được giống lúa hạt cứ to dần, cơm cứ dẻo thơm lên. Quất Giỏi xách roi đi giết thú dữ quanh vùng cho bà con yên ổn làm ăn. Ông cũng vui sướng. Từ đấy mỗi năm, mùa Đông, hễ cây chanh quả vàng đơm quả là nắng về. Xuân sang. Người ta lấy tên Quất Giỏi đặt cho cây. Cây Quất có bắt đầu từ đấy…
Ý nghĩa truyện Sự tích cây quất
Người khuyết tật mà tài giỏi
Quân vừa câm vừa điếc, nói gì cũng phải ra hiệu bằng tay chân, vậy mà lại là người duy nhất giết được tên tướng giặc có phép liền da thịt. Truyện không thương hại Quân mà ca ngợi sự bền bỉ của cậu: không có dao thì múa roi tre, roi tre nhỏ thì chập nhiều sợi mây lại. Tài năng thật sự nảy nở từ chỗ chịu khó luyện tập mỗi ngày.
Hiểu lầm mà thành chuyện hay
Cảnh vua hỏi, Quất Giỏi đáp bằng cử chỉ, quan đứng giữa “dịch” lại là đoạn vui nhất truyện. Cây bút gãy đầu được hiểu là lời hứa chặt đầu giặc, túi gạo thành lời hẹn thời gian, ngọn roi chỉ cây chanh thành lời xin phần thưởng. Tiếng cười nhẹ nhàng ấy làm câu chuyện đánh giặc trở nên gần gũi với trẻ nhỏ.
Tình bạn và cây của mùa xuân
Thư cho bút, Mộc cho gạo, Quất Giỏi về làng thì dùng phần thưởng của vua để cứu bạn bè và mùa màng khỏi cái rét. Cây chanh quả vàng được trồng xuống đất để gọi nắng về, giải thích vì sao người ta coi cây quất là cây của Tết, báo hiệu xuân sang.
Đọc thêm
Cây quất thường được bày trong nhà dịp Tết cùng cành đào, cành mai; xem thêm Sự tích hoa mai vàng và Sự tích cây nêu ngày Tết. Một truyện về loài cây khác cùng lô là Sự tích cây chè.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây có tên là cây quất?
Theo truyện, người ta lấy tên Quất Giỏi, biệt danh của chàng trai có tài quất roi, để đặt cho cây chanh quả vàng mà chàng trồng ở làng.
Quất Giỏi giết tướng giặc bằng cách nào?
Tướng giặc có phép chém đứt chỗ nào liền lại chỗ ấy, nên Quất Giỏi dùng roi sắt ba cạnh quất bay đầu hắn; như chàng nói, giặc liền được da thịt nhưng không liền được đầu.