Sự tích thờ thần hổ là một phần quan trọng trong văn hóa Việt Nam. Câu chuyện này phản ánh mối liên hệ giữa con người và thiên nhiên. Những truyền thuyết xung quanh thần hổ mang đến nhiều bài học sâu sắc về cuộc sống.
Sự tích thờ thần hổ còn lưu truyền nhiều ở vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh như sau: vào thời vua An Dương Vương, người Việt còn đóng khố, cởi trần, định cư ở vùng đồng bằng và trung du, làm nghề nông và săn bắn.
Ở làng nọ có một ông lão nhà nghèo, quanh năm vất vả mà vẫn không đủ ăn, không làm được nhà ở, ông phải lên rừng đốn nứa đem về làm bè và dựng thành lều trên sông Lam, ngày ngày tảo tần đơm đó và đưa đò kiếm sống.
Vùng này có nhiều hổ dữ, chúng thường bắt người ăn thịt. Một hôm có đoàn người lên rừng làm rẫy, gặp năm con hổ đang ngồi rình trên hòn đá ven đường chờ người đi qua để bắt. Ông lão đang chống bè trên sông trông thấy, liền kêu lớn cho đoàn người quay lại.
Nghe tiếng động, hổ liền đuổi theo bắt được một người và xé xác ăn thịt. Người xấu số đó lại chính là cha của ông lão chèo đò.
Lần khác, ông lão chèo bè đi đỗ đó trên sông. Một con hổ xám chờ ông lão đến gần rồi nhảy xuống bè bắt ông. Nào ngờ bè nứa bị choãi ra và một chân sau của hổ bị kẹp chặt lại. Hổ càng giãy thì chân càng lún sâu xuống và bị nứa xước, máu chảy đầm đìa. Hổ đau đớn gầm lên náo động cả khu rừng, muông thú đều hoảng sợ bỏ chạy tán loạn.
Trong khi đó, ông lão hết sức bình thản, một tay cầm con dao, một tay cầm bó đuốc đến bên con hổ và nói: “Nhà ngươi dòng dõi trên thượng giới, xuống hạ giới sinh sống sao nỡ bắt con người để ăn thịt? Ta đã già yếu, xin hiến thân cho ông và xin từ nay trở đi ông đừng giết hại con người nữa”. Nói đoạn, ông cầm dao chặt dây nẹp bè cho bung nứa ra và lấy tro thấm dầu hỏa bôi vào vết thương cho cầm máu. Hổ cảm kích, hai chân sau quỳ xuống, hai chân trước đứng chầu cảm tạ hồi lâu rồi mới chạy vào rừng.
Nhưng rồi hổ xám vẫn thường lui tới ven đường, nơi có người qua lại để bắt ăn thịt. Một hôm hổ xám vồ trúng ông lão đang đỗ đó. Khi kéo xác lên bờ, nó mới nhận ra ân nhân của mình. Hổ hối hận, kêu gào ầm ĩ cả khu rừng. Sáng hôm sau dân làng đi làm, thấy xác ông lão bên đường và nhìn dấu vết biết là ông bị hổ vồ.
Dân làng thương xót, chôn cất tử tế và tôn ông làm thần thổ địa của làng. Đêm đêm, con hổ xám về chầu trước mộ ông, kêu la thảm thiết và cuối cùng gục chết, hóa thành hòn đá bên mộ. Từ đó, các loài muông thú không đến phá hoại và dân làng làm ăn trúng mùa liên tiếp.
Đặc biệt, hổ xám được dân làng thờ cúng và tôn là ông hổ, thần hổ, ông ba mươi. (Những con hổ đá đặt ở đền chùa, miếu mộ… đều nằm trong thế quỳ, miệng há rộng là nhắc lại sự tích trên).
Trên bức bình phong tại cổng các đền chùa, người ta thường đắp một con hổ đang bước xuống những bậc đá gập ghềnh. Với tư thế đó, hổ biểu hiện cho sức mạnh của “thế giới Diêm Vương”.
Người ta còn thờ ngũ hổ để tượng trưng cho năm phương: hoàng hổ ở giữa gọi là trung phương, xích hổ là phương nam, lục hổ là phương đông, bạch hổ là phương tây và hắc hổ là phương bắc. Tất cả đều mang ý nghĩa cầu mưa và cầu cho mọi sự sinh sôi, phát triển.
Ý nghĩa truyện Sự tích thờ thần hổ
Lòng vị tha của ông lão chèo đò
Con hổ từng ăn thịt cha ông lão, rồi lại nhảy xuống bè để bắt chính ông. Vậy mà khi hổ bị nứa kẹp chân, ông không giết nó, còn chặt dây cho bè bung ra, bôi thuốc cầm máu và chỉ xin hổ đừng hại người nữa. Tấm lòng bao dung ấy là trung tâm của truyện, khiến người nghe vừa kính phục vừa xót xa.
Ân hận muộn màng của con hổ
Hổ quỳ tạ ơn nhưng không bỏ được thói cũ, để rồi vồ nhầm chính ân nhân. Khi nhận ra, nó kêu gào suốt đêm trước mộ và gục chết, hóa thành đá. Truyện nói rằng lời hứa sửa mình phải giữ ngay, đợi đến khi gây ra lỗi lầm không thể sửa thì hối hận đã muộn.
Giải thích tục thờ hổ
Từ chuyện ông lão được thờ làm thổ địa và con hổ đá quỳ bên mộ, truyện giải thích vì sao tượng hổ ở đền miếu thường ở thế quỳ, vì sao người ta gọi hổ là ông, là thần. Phần cuối bài còn nói đến hình hổ trên bình phong và tục thờ ngũ hổ ứng với năm phương.
Nguồn gốc truyện Sự tích thờ thần hổ
Bài trên trang ghi đây là truyện lưu truyền ở vùng Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, đặt bối cảnh vào thời An Dương Vương, bên dòng sông Lam; người kể và sách in đầu tiên chưa xác định được. Tục thờ hổ có ở nhiều nơi trong nước: miếu thờ ông Ba Mươi, ban thờ ngũ hổ trong các điện thờ Mẫu. Chuyện vì sao hổ được gọi là “ông Ba Mươi” có trong Sự tích ông Ba mươi.
Đọc thêm truyện về loài hổ: Con thỏ và con hổ, Nhà họ Đường đả hổ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng hổ ở đền miếu thường quỳ và há miệng?
Theo truyện, đó là nhắc lại hình ảnh con hổ xám quỳ chầu bên mộ ông lão chèo đò để tạ tội trước khi chết hóa đá.
Ngũ hổ là gì?
Là năm con hổ tượng trưng cho năm phương: hoàng hổ ở giữa, xích hổ phương nam, lục hổ phương đông, bạch hổ phương tây, hắc hổ phương bắc.