“Sự tích cây Kim Giao” là câu chuyện cảm động về tình yêu vĩnh cửu của đôi trai gái Kim và Giao. Dù nghèo khó, họ đã nguyện gắn bó bên nhau, vượt qua mọi thử thách, kể cả cái chết. Tình yêu ấy hóa thành cây thiêng giữa rừng Cúc Phương, tượng trưng cho sự trung trinh và lòng son sắt.
Ngày xửa ngày xưa, có một đôi trai gái yêu nhau tha thiết lắm. Người con trai tên là Kim, người con gái tên là Giao. Cả hai đều là con của những gia đình nghèo túng, quanh năm làm thuê, làm mướn, nhưng ai nấy cũng lương thiện và rất tốt bụng.
Hai bên bố mẹ rất ưng thuận làm thông gia với nhau. Kim và Giao thề nguyện với nhau sẽ kết bạn trăm năm. Nếu không lấy được nhau thì sẽ ở vậy suốt đời.
Mối tình của họ trong như nước suối, sáng tợ như trăng rằm. Ngờ đâu sóng gió nổi lên, giặc phương Bắc kéo sang xâm lấn quê nhà.
Quan lại địa phương hèn nhát đánh không lại, giơ tay đầu hàng và cấu kết với chúng bóc lột, vơ vét của dân lành. Kim theo trai tráng trong làng gia nhập nghĩa quân, chống lại bọn cường hào và kẻ thù xâm lược.
Không may, anh bị giặc bắt được, chúng hành hạ anh thậm tệ và đầy lên một vùng rừng núi hoang vu hẻo lánh. Người ngày nay đặt tên cho vùng này là rừng Cúc Phương, thuộc huyện Hoàng Long.
Bị hành hạ khổ sở và nhớ thương gia đình, nhớ thương người yêu quá đỗi, Kim lâm trọng bệnh, không bao lâu thì chàng qua đời. Bạn tù và người dân địa phương cảm mến, thương chàng đã sống chí tình chí nghĩa, họ đem xác chàng chôn cất cẩn thận giữa rừng, bên cạnh một dòng suối.
Người con gái tên Giao từ khi xa người yêu cũng ngày đêm thương nhớ khôn nguôi. Rất nhiều trai làng và cả bọn quan lại, địa chủ giàu có trong làng mê mẩn sắc đẹp của nàng đến gạ hỏi nhưng nàng chẳng chịu một ai, nhất định từ chối tất cả.
Nàng xin phép cha mẹ cho mình lên đường đi tìm người yêu. Cha mẹ thương con gái chân yếu tay mềm không muốn cho đi. Nhưng dù cha mẹ khuyên lơn, cản trở, nàng vẫn nhất định ra đi.
Đường xá xa xôi, núi rừng hiểm trở, nàng cứ vừa đi vừa hỏi đường, đóng giả người ăn mày để qua mắt bọn trộm cướp và quan lại. Hết ngày này đến tháng nọ, cuối cùng nàng cũng tìm đến được chỗ mà Kim đã từng bị giam cầm.
Nhưng than ôi, khi nàng đến nơi thì người trong làng báo rằng Kim đã chết. Tê dại cả người, nàng lê gót trở lại trong rừng tìm mộ người yêu theo lời chỉ dẫn của họ.
Tìm được mộ chàng, nàng ôm lấy vật vã khóc than, nước mắt như mưa. Rồi nàng kiệt sức mà chết. Xúc động trước cảnh tình của hai người, dân trong làng lại đào huyệt chôn nàng sát cạnh mộ của chàng Kim.
Hai nấm mộ nằm sóng đôi giữa khu rừng vắng. Một thời gian sau, ở giữa hai nấm mộ mọc lên một thứ cây có thân rất thẳng, dân địa phương chưa bao giờ thấy.
Lá cây phía trên có màu xanh thẫm, bóng láng, phía dưới màu trắng bạc. Cây tỏa ra một mùi thơm ngan ngát như mùi trầm quý giá. Người ta đồn rằng cứ đêm về, từ cây ấy vọng ra một thứ tiếng trầm trầm như tiếng người hát, nghe ai oán và buồn vô cùng.
Quan lại trong làng tức giận, cho là cây có ma, cho người đến đốn đi. Trong lúc đứng xem quân lính chặt, bọn chúng bị nhựa cây văng phải vào mặt, về nhà được ít lâu thì hai mắt bị mù.
Còn cái cây lạ thì chồi lại bật lên, chẳng bao lâu lại xanh tốt như cũ. Dân làng từ ấy trở đi cho là cây thiêng, bảo nhau không ai được chặt đi.
Có lời đồn khi có ai bị cảm cứ đến hái ít lá đem về xông thì sẽ khỏi bệnh. Điều kỳ lạ hơn nữa là nếu lấy gỗ cây này chuốt làm đũa, bỏ vào thức ăn có độc, quanh đầu đũa sẽ sủi bọt màu đen báo cho ta biết.
Từ đó, nó trở thành một thứ cây quý vô cùng. Người trong làng đã đặt tên cho loại cây này là cây Kim Giao.
Ý nghĩa truyện Sự tích cây Kim Giao
Lời thề của đôi trai gái nghèo
Kim và Giao không có của cải, chỉ có lời hẹn “nếu không lấy được nhau thì sẽ ở vậy suốt đời”. Chiến tranh chia cắt họ: Kim theo nghĩa quân, bị bắt đày lên rừng và chết; Giao từ chối mọi lời gạ hỏi, giả làm người ăn mày đi tìm người yêu. Truyện thuộc kiểu chuyện tình chung thủy quen thuộc của văn học dân gian, nhưng gắn thêm bối cảnh chống giặc phương Bắc nên mang cả màu sắc lòng yêu nước.
Cây mọc giữa hai nấm mộ
Cây lạ mọc giữa hai ngôi mộ, thân thẳng, lá hai màu, tỏa hương như trầm, đêm đêm vang tiếng hát buồn. Đó là hình ảnh hai người không thể chung sống khi còn sống thì nhập làm một sau khi chết, giống cách Sự tích Trầu Cau và Vôi hay Sự tích hòn Vọng Phu biến tình nghĩa thành cây cỏ, đá núi.
Cây thiêng trừng phạt kẻ ác
Bọn quan lại muốn chặt cây vì cho là có ma, bị nhựa văng vào mắt mà mù. Cây bị chặt lại mọc lên xanh tốt. Dân gian gửi vào cây kim giao niềm tin rằng tình yêu chân thật không thể bị tiêu diệt, và kẻ ác sẽ bị trừng trị.
Nguồn gốc truyện Sự tích cây Kim Giao
Kim giao là loài cây gỗ quý mọc trong rừng núi đá vôi, có ở rừng Cúc Phương (Ninh Bình). Gỗ kim giao được dùng làm đũa; dân gian tin đũa kim giao gặp thức ăn có độc thì đổi màu, nên đũa kim giao từng được coi là đồ dùng quý của nhà quyền quý. Truyện dựa vào tên cây để ghép tên hai nhân vật Kim và Giao. Huyện Hoàng Long nhắc trong truyện là tên một đơn vị hành chính cũ của tỉnh Ninh Bình, vùng nay thuộc huyện Nho Quan, cho thấy bản kể này được ghi lại trong thời gian gần đây.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là cây kim giao?
Vì cây mọc lên giữa mộ của chàng Kim và nàng Giao; dân làng ghép tên hai người để đặt tên cho loài cây.
Đũa kim giao có thật sự thử được độc không?
Đó là niềm tin dân gian được kể trong truyện: đũa kim giao gặp thức ăn có độc thì sủi bọt đen. Muốn biết thực phẩm có an toàn hay không, ngày nay vẫn cần kiểm tra bằng các cách khoa học. Đọc thêm một truyện tình chung thủy khác: Sự tích hoa Trinh Nữ.