Phân tích Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI – Dàn ý + 5 bài văn mẫu

Mỗi thế hệ bước vào đời đều mang theo một chiếc ba lô hành trang. Nhưng với người trẻ của thế kỉ XXI, chiếc ba lô ấy cần chứa những gì khi thế giới biến đổi từng ngày? Văn bản Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI của Đỗ Thị Ngọc Quyên và Nguyễn Đức Dũng đã trả lời câu hỏi đó bằng một lập luận rõ ràng, thuyết phục.

Tác giả mở đầu bằng việc chỉ ra bối cảnh: toàn cầu hóa, mạng Internet và công nghệ truyền thông khiến thế giới trở nên “phẳng” và “ảo”, còn sự bất định thì lan nhanh, rộng và phức tạp hơn bao giờ hết. Từ bối cảnh ấy, người viết đặt câu hỏi: “Người trẻ cần mang theo những hành trang gì để chuẩn bị cho thế kỉ XXI đầy những bất định?” Câu hỏi này chính là luận đề của cả văn bản.

Hành trang đầu tiên là tri thức. Theo tác giả, kiến thức cốt lõi của ngành là điều đương nhiên, nhưng chưa đủ, bởi các lĩnh vực trong thế giới hiện đại gắn bó, tác động qua lại lẫn nhau. Đại dịch Covid-19 là bằng chứng rõ nhất: chống dịch không chỉ là chuyện của ngành y mà còn liên quan đến an sinh, tâm lí và cách tiếp cận cộng đồng. Ngoài ra, người trẻ cần khối kiến thức chung của một công dân toàn cầu như hiểu biết về môi trường, tài chính, sức khỏe, trách nhiệm dân sự.

Hành trang thứ hai là kĩ năng. Tác giả chỉ ra thực trạng nhiều người trẻ ra trường thiếu kĩ năng làm việc, và giới thiệu ba khối kĩ năng trong Khung kĩ năng thế kỉ XXI, trong đó kĩ năng công nghệ – thông tin và kĩ năng sống – nghề nghiệp được xem là quan trọng nhất.

Hành trang cuối cùng là thái độ. Người viết cho rằng sự bất định không hoàn toàn mù mờ; khi hiểu được nó đến từ đâu, ta sẽ bình tĩnh hơn. Hiểu đúng về bất định chính là cơ sở để có thái độ đúng trước nó. Đó là thái độ sẵn sàng, chủ động thay vì hoang mang, phó mặc.

Với hệ thống luận điểm sắp xếp rành mạch, bằng chứng cụ thể và sự kết hợp khéo léo giữa nghị luận với thuyết minh, văn bản đã đem đến cho người trẻ một tấm bản đồ để chuẩn bị cho tương lai. Đọc văn bản, em hiểu rằng hành trang tốt nhất không phải là tấm bằng mà là tri thức rộng, kĩ năng thật và một tinh thần vững vàng.

Thế kỉ XXI được gọi bằng nhiều cái tên: thời đại số, thời đại toàn cầu hóa, thời đại của trí tuệ nhân tạo. Nhưng có một đặc điểm bao trùm tất cả, đó là sự bất định. Không ai dám chắc nghề nghiệp mình chọn hôm nay có còn tồn tại sau mười năm nữa hay không. Trong bối cảnh ấy, văn bản Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI của Đỗ Thị Ngọc Quyên và Nguyễn Đức Dũng, được trích từ tạp chí Tia Sáng và in trong SGK Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo, là một lời chỉ dẫn thiết thực cho người trẻ.

Văn bản mở ra bằng một đoạn nêu bối cảnh. Tác giả thừa nhận bất định không phải là điều mới, nhưng nhấn mạnh rằng trong thời đại toàn cầu hóa, bất định lan truyền với tốc độ chóng mặt và trên quy mô lớn. Hai chữ “phẳng” và “ảo” được đặt trong ngoặc kép như những từ khóa mô tả thế giới hôm nay: khoảng cách địa lí bị xóa nhòa và đời sống số ngày càng lấn sang đời sống thực. Thêm vào đó, các mối liên kết chằng chịt của thế giới đương đại khiến bất định trở nên phức tạp gấp bội. Cách vào đề này ngắn gọn, khách quan, giúp người đọc thấy vấn đề được bàn là vấn đề cấp thiết. Đoạn mở kết thúc bằng một câu hỏi, vừa nêu luận đề vừa định hướng cho các phần sau.

Luận điểm thứ nhất bàn về hành trang tri thức. Câu chủ đề được viết thẳng thắn: “Thứ nhất, người trẻ cần trang bị hành trang tri thức.” Tác giả không phủ nhận vai trò của kiến thức chuyên ngành mà coi đó là điều đương nhiên. Điều người viết muốn nhấn mạnh là kiến thức liên ngành, bởi các ngành, các lĩnh vực không thể tách rời. Lí lẽ này được củng cố bằng một bằng chứng rất gần gũi: đại dịch Covid-19. Trong những ngày căng thẳng ấy, chống dịch không thể chỉ trông vào mô hình dịch tễ hay biện pháp y tế, mà còn cần tính đến công bằng, an sinh xã hội, tâm lí và cộng đồng. Người đọc nào cũng từng trải qua đại dịch nên dễ dàng đồng tình. Tiếp đó, tác giả giới thiệu Khung kĩ năng thế kỉ XXI của tổ chức P21 với khối môn học cốt lõi và năm mảng hiểu biết liên ngành: vấn đề toàn cầu; tài chính, kinh tế, kinh doanh; vai trò và trách nhiệm dân sự; y tế và sức khỏe; môi trường. Phần thuyết minh này khá dài, nhưng nhờ được đánh số rõ ràng nên không rối, đồng thời làm cho khái niệm tri thức trở nên cụ thể.

Luận điểm thứ hai là hành trang kĩ năng. Tác giả nêu một thực trạng đáng lo: người trẻ thiếu kĩ năng làm việc khi bước vào thị trường lao động là vấn đề chung của nhiều quốc gia. Để giải quyết, Khung kĩ năng thế kỉ XXI được xem như chỉ dẫn giúp thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp. Ba khối kĩ năng được nêu gồm kĩ năng học tập và sáng tạo, kĩ năng công nghệ – truyền thông – thông tin, kĩ năng sống và nghề nghiệp. Người viết còn có sự đánh giá riêng khi cho rằng nhóm thứ hai và thứ ba mang đặc trưng thời đại, quan trọng nhất để ứng phó với bất định. Đây là chỗ cho thấy văn bản không chỉ cung cấp thông tin mà còn thể hiện quan điểm.

Luận điểm thứ ba nói về thái độ, được giới thiệu như hành trang không thể thiếu. Tác giả chỉ ra rằng thái độ đã ẩn chứa trong các kĩ năng, và điều quan trọng là cách ta nhìn sự bất định. Nếu hiểu rằng bất định có nguồn gốc có thể lường trước, người trẻ sẽ không coi tương lai là một màn sương mù vô vọng. Từ nhận thức ấy nảy sinh thái độ đúng đắn: “Đó là sẵn sàng, chủ động, có sự chuẩn bị, thay vì hoang mang, sợ hãi, nghi hoặc để rồi phó mặc hoặc ra các quyết định sai lầm.” Câu văn dùng phép liệt kê và đối lập hai chuỗi thái độ tích cực – tiêu cực, khiến lời khuyên trở nên sáng rõ, dễ nhớ.

Về nghệ thuật, văn bản có bố cục mạch lạc với các từ nối thứ nhất, thứ hai, thứ ba đánh dấu từng luận điểm. Yếu tố thuyết minh như danh mục môn học, các khối kĩ năng, tổ chức P21 làm tăng độ tin cậy. Bằng chứng thời sự về Covid-19 tạo sức thuyết phục. Ngôn ngữ chính xác, mang tính khoa học, giọng điệu điềm tĩnh và khách quan phù hợp với một bài viết trên tạp chí chuyên ngành.

Văn bản Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI không cổ vũ bằng những lời hô hào mà thuyết phục bằng thông tin và lí lẽ. Nó giúp người trẻ nhận ra rằng tương lai tuy khó đoán nhưng có thể chuẩn bị. Với học sinh lớp 11, đó là lời nhắc cần học rộng, rèn kĩ năng và nuôi dưỡng một tâm thế chủ động ngay từ bây giờ.

Cùng bàn về hành trang vào tương lai, nhưng nếu bài diễn văn của Ma-la-la lay động người đọc bằng cảm xúc thì văn bản Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI thuyết phục bằng lí trí. Sức hấp dẫn của văn bản nằm ở nghệ thuật lập luận chặt chẽ và cách kết hợp khéo léo giữa nghị luận với thuyết minh.

Trước hết là cách xác lập luận đề. Tác giả không nêu luận đề ngay mà dẫn dắt từ bối cảnh: thế giới như phẳng lại và ảo hóa, bất định lan nhanh và phức tạp. Sau khi người đọc đã hình dung được thách thức, luận đề mới xuất hiện dưới dạng câu hỏi tu từ. Cách đặt câu hỏi khiến người đọc chủ động suy nghĩ, đồng thời tạo sự chờ đợi câu trả lời trong các đoạn sau. Đây là một kiểu mở bài quen thuộc nhưng hiệu quả của văn nghị luận xã hội.

Thứ hai là hệ thống luận điểm được sắp xếp theo trình tự hợp lí. Ba luận điểm tri thức – kĩ năng – thái độ đi từ nền tảng hiểu biết đến khả năng hành động và cuối cùng là tâm thế sống. Mỗi luận điểm mở đầu bằng câu chủ đề có từ đánh dấu thứ tự, giúp người đọc dễ nắm ý. Luận điểm sau vừa tiếp nối vừa nâng cao luận điểm trước: có tri thức mới có cơ sở rèn kĩ năng, có kĩ năng mới đủ tự tin để giữ thái độ bình tĩnh trước bất định. Cách tổ chức như vậy làm cho bài viết giống một bậc thang vững chắc.

Thứ ba là sự phối hợp lí lẽ và bằng chứng. Lí lẽ của tác giả luôn ngắn gọn và có tính khái quát, chẳng hạn nhận định rằng vấn đề xã hội hiện đại cần lời giải liên ngành nên hiểu biết liên ngành ngày càng quan trọng. Bằng chứng đi kèm được chọn lọc tinh tế. Đại dịch Covid-19 là sự kiện mà ai cũng trải qua, nên chỉ cần nhắc tới, người đọc lập tức hiểu vì sao một mình ngành y không thể giải quyết được mọi chuyện. Thực trạng sinh viên thiếu kĩ năng làm việc cũng là điều nhiều người biết đến. Bằng chứng gần gũi làm cho lí lẽ không còn khô khan.

Thứ tư, và cũng là nét riêng của văn bản, là yếu tố thuyết minh. Tác giả giới thiệu tổ chức P21 và Khung kĩ năng thế kỉ XXI, liệt kê khối môn học cốt lõi, năm mảng kiến thức liên ngành được đánh số, rồi ba khối kĩ năng trọng yếu. Những thông tin này có tác dụng như bằng chứng khoa học: chúng cho thấy quan điểm của người viết không phải ý kiến cảm tính mà dựa trên một khung tham chiếu được nghiên cứu, xây dựng bài bản. Đồng thời, phần thuyết minh cung cấp cho người đọc những hiểu biết cụ thể để tự đối chiếu với bản thân: mình đã có những kiến thức, kĩ năng nào, còn thiếu những gì. Yếu tố thuyết minh vì thế không làm loãng lập luận mà phục vụ trực tiếp cho luận đề.

Cuối cùng là ngôn ngữ và giọng điệu. Tác giả dùng nhiều thuật ngữ như bất định, liên ngành, đa liên kết, kĩ năng trọng yếu, phù hợp với tính chất học thuật của bài viết. Giọng văn khách quan, điềm tĩnh, ít biểu cảm nhưng tạo được sự tin cậy. Ở đoạn cuối, khi nói về thái độ, giọng văn trở nên gần gũi hơn với đại từ chúng ta, như một lời nhắn nhủ dành cho chính những người trẻ đang đọc bài.

Nhờ nghệ thuật lập luận chặt chẽ và sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghị luận với thuyết minh, văn bản đã biến một vấn đề lớn, trừu tượng thành những chỉ dẫn cụ thể, khả thi. Đây cũng là bài học bổ ích để học sinh học cách viết một bài nghị luận xã hội có căn cứ và sức thuyết phục.

Trong ba hành trang mà văn bản Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI đề cập, tri thức và kĩ năng là những điều người trẻ thường được nhắc đến trong nhà trường. Riêng thái độ lại là hành trang dễ bị xem nhẹ nhất. Thế nhưng tác giả Đỗ Thị Ngọc Quyên và Nguyễn Đức Dũng đã khẳng định: “Thứ ba, hành trang không thể thiếu đó là thái độ.” Vì sao thái độ lại quan trọng đến vậy?

Để hiểu điều này, cần trở lại khái niệm then chốt của văn bản: sự bất định. Ngay từ đoạn mở, tác giả đã chỉ ra rằng thế giới đương đại đầy những biến động khó lường, lan truyền nhanh và phức tạp. Trước một thế giới như thế, có hai phản ứng dễ gặp. Một là lo âu, sợ hãi, cho rằng mọi cố gắng đều vô ích vì không biết ngày mai ra sao. Hai là thờ ơ, phó mặc, để hoàn cảnh quyết định thay mình. Cả hai đều khiến con người thụ động và dễ đưa ra quyết định sai lầm.

Tác giả đưa ra một cách nhìn khác: bất định không có nghĩa là mù mờ hoàn toàn. Ta có thể biết nó đến từ đâu, từ công nghệ, từ toàn cầu hóa, từ những mối liên kết phức tạp của thế giới. Khi hiểu được nguồn gốc của thay đổi, con người sẽ bớt sợ hãi. Chính vì vậy, người viết khẳng định: “Nhận thức như vậy giúp chúng ta có thái độ phù hợp với sự bất định.” Ở đây, thái độ không phải là thứ tự nhiên mà có, mà là kết quả của hiểu biết. Điều này cũng lí giải vì sao thái độ được đặt sau tri thức và kĩ năng: người có kiến thức rộng, có kĩ năng vững sẽ dễ giữ được bình tĩnh hơn.

Thái độ phù hợp được tác giả gói gọn trong ba từ: sẵn sàng, chủ động, có sự chuẩn bị. Sẵn sàng là chấp nhận rằng thay đổi là điều tất yếu, không né tránh. Chủ động là tự tìm hiểu, tự học, tự tạo cơ hội thay vì chờ người khác sắp đặt. Có sự chuẩn bị là biết tích lũy từ hôm nay cho những tình huống có thể xảy ra ngày mai. Ba phẩm chất này được đặt đối lập với chuỗi hoang mang, sợ hãi, nghi hoặc, phó mặc, khiến người đọc thấy rõ ranh giới giữa người làm chủ tương lai và người bị tương lai cuốn đi.

Nhìn vào thực tế, lời khuyên ấy càng có ý nghĩa. Nhiều bạn trẻ hôm nay lo lắng khi trí tuệ nhân tạo có thể thay thế một số công việc, hay khi ngành học mình chọn có nguy cơ thu hẹp. Nếu chỉ lo lắng, ta sẽ đứng yên. Nhưng nếu có thái độ chủ động, ta sẽ học thêm kĩ năng số, mở rộng hiểu biết liên ngành, sẵn sàng chuyển hướng khi cần. Những người vượt qua được đại dịch Covid-19 một cách vững vàng cũng thường là những người biết thích nghi: chuyển sang học trực tuyến, làm việc từ xa, tìm cơ hội mới trong khó khăn.

Từ văn bản, em nhận ra rằng thái độ giống như chiếc la bàn giúp tri thức và kĩ năng phát huy tác dụng. Một người giỏi nhưng dễ hoảng loạn trước biến động vẫn có thể thất bại; một người chăm học, biết chuẩn bị và giữ tinh thần chủ động sẽ tìm được đường đi ngay cả khi phía trước còn nhiều điều chưa biết. Đó là thông điệp giản dị mà sâu sắc mà văn bản gửi đến người trẻ hôm nay.

Ông bà ta ngày trước chuẩn bị cho con cháu vào đời bằng ruộng vườn, nghề truyền thống hay một tấm bằng. Còn người trẻ hôm nay bước vào một thế kỉ mà chính những người đi trước cũng khó hình dung. Văn bản Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI của Đỗ Thị Ngọc Quyên và Nguyễn Đức Dũng giúp em nhìn rõ hơn con đường phía trước và tự hỏi: chiếc ba lô của mình đã có gì, còn thiếu gì?

Văn bản bắt đầu từ một nhận định mà em thấy rất đúng: thế giới hôm nay đã trở nên phẳng hơn và ảo hơn. Chỉ cần một chiếc điện thoại, em có thể học với giáo viên ở nước khác, đọc tin tức toàn cầu trong vài giây. Nhưng cũng chính sự kết nối ấy khiến mọi biến động lan rất nhanh: một dịch bệnh, một cuộc khủng hoảng kinh tế hay một công nghệ mới đều có thể thay đổi cuộc sống của hàng triệu người. Tác giả gọi đó là sự bất định, và cho rằng người trẻ cần ba hành trang để đối diện với nó.

Hành trang đầu tiên là tri thức, không chỉ kiến thức chuyên sâu mà cả kiến thức liên ngành. Đọc đến đây, em nhớ lại những năm học trực tuyến trong đại dịch. Khi ấy, em hiểu rằng dịch bệnh không chỉ là chuyện của bác sĩ; nó liên quan đến kinh tế gia đình, tâm lí của mỗi người, cách cả cộng đồng giúp đỡ nhau. Tác giả cũng dẫn đúng ví dụ này để chứng minh rằng nhiều vấn đề hiện đại không thể giải quyết bằng một lĩnh vực duy nhất. Em nhận ra việc học đều các môn, đọc thêm về môi trường, tài chính, sức khỏe không hề vô ích như nhiều bạn vẫn nghĩ; đó chính là khối kiến thức chung mà một công dân thế kỉ XXI cần có.

Hành trang thứ hai là kĩ năng. Văn bản chỉ ra thực trạng nhiều sinh viên tốt nghiệp vẫn lúng túng khi đi làm vì thiếu kĩ năng. Em thấy mình cũng có lúc như vậy: biết nhiều kiến thức nhưng khi thuyết trình trước lớp thì run, khi làm việc nhóm thì chưa biết phân công, khi tìm thông tin trên mạng thì chưa biết chọn lọc nguồn đáng tin. Những điều ấy thuộc về kĩ năng học tập và sáng tạo, kĩ năng công nghệ – thông tin và kĩ năng sống mà Khung kĩ năng thế kỉ XXI nêu ra. Kĩ năng không đến từ sách vở mà từ thực hành, nên em cần tham gia nhiều hơn vào các hoạt động của lớp, câu lạc bộ, dự án.

Hành trang thứ ba, theo tác giả, là thái độ. Câu văn khiến em suy nghĩ nhiều nhất là lời khuyên hãy sẵn sàng, chủ động và chuẩn bị trước thay vì hoang mang, sợ hãi. Đứng trước kì thi, trước việc chọn ngành học, em từng lo lắng đến mức không muốn nghĩ tới. Nhưng văn bản giúp em hiểu rằng lo lắng không làm tương lai rõ hơn; chỉ có tìm hiểu và chuẩn bị mới làm được điều đó. Khi biết mình muốn gì, cần học gì, em sẽ bớt sợ những điều chưa biết.

Tất nhiên, hành trang không thể chuẩn bị trong một ngày. Nhưng văn bản cho em một định hướng rõ ràng: học rộng để hiểu thế giới, rèn luyện để làm được việc, và giữ tâm thế chủ động để không bị thay đổi cuốn đi. Khép lại trang sách, em thấy chiếc ba lô vào đời của mình không còn là điều gì mơ hồ; nó được xếp dần mỗi ngày bằng những bài học, những lần thử sức và cả những lần vấp ngã.

Kết luận

Năm bài mẫu trên giúp em tiếp cận văn bản Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI từ nhiều hướng: phân tích theo luận điểm, phân tích nghệ thuật lập luận – thuyết minh, bàn sâu về thái độ và liên hệ bản thân. Khi làm bài, em cần nêu đúng luận đề, trình bày ba hành trang theo trình tự văn bản, chỉ ra vai trò của bằng chứng và yếu tố thuyết minh, rồi rút ra bài học thiết thực cho mình.

Xem thêm:

• Soạn bài Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI (Chân trời sáng tạo)
• Người trẻ và những hành trang vào thế kỉ XXI: tác giả, tác phẩm, tóm tắt
• Soạn bài Một cây bút và một quyển sách có thể thay đổi thế giới
• Soạn bài Công nghệ AI của hiện tại và tương lai