Nhất bên trọng, nhất bên khinh trong thế giới truyện cười, có những câu chuyện khiến ta phải suy ngẫm. Những tình huống hài hước đôi khi lại phản ánh sâu sắc bản chất con người. Hãy cùng khám phá những mảnh ghép thú vị này.
Một anh thợ mộc hay chữ vào làm cho nhà một ông quan hưu trí. Ông quan thấy anh ta lanh lợi, nói năng hoạt bát, mới hỏi:
– Trước kia anh có học hành được chữ gì không?
Anh ta trả lời:
– Bẩm có ạ!
Ông quan liền chỉ con ngựa bạch quí của mình đang đứng ăn ở góc sân, bảo:
– Anh thử làm bài thơ vịnh con ngựa xem, hay thì ta sẽ thưởng.
Anh thợ mộc ứng khẩu đọc:
Bạch mã mao như tuyết (Ngựa trắng lông như tuyết)
Tứ túc cương như thiết (Bốn chân cứng như sắt)
Tướng công kỵ bạch mã (Ngài cưỡi ngựa trắng)
Bạch mã tẩu như phi (Ngựa trắng chạy như bay)
Quan gật gù khen hay, rồi thưởng cho một thúng thóc, một quan tiền.
Anh thợ ra về, gánh bên thúng thóc, bên đồ lề, thấy bên nặng bên nhẹ, liền nói chữ: “Nhất bên trọng, nhất bên khinh”. Quan nghe nói liền cho thêm một thúng thóc nữa để gánh cho cân. Anh ta về nhà kể lại câu chuyện cho mọi người nghe.
Có anh hàng xóm, dốt đặc cán mai, nhưng thấy được lắm tiền, lắm thóc như thế, nổi tính tham, liền bảo anh thợ mộc dạy cho bài thơ và câu nói chữ nọ. Học thuộc rồi, anh ta cũng sắp một đôi quang gánh và một ít dụng cụ vào dinh quan xin việc. Quan cũng hỏi như lần trước và anh này hí hửng đáp mình là học trò. Quan nhìn ra sân, thấy bà cụ quét sân bèn bảo anh ta làm thơ vịnh bà cụ. Anh này đã hơi lúng túng, vì chỉ thuộc mỗi bài thơ vịnh con ngựa, bây giờ biết vịnh bà cụ thế nào? Nhưng đã trót thì phải trét cũng ứng khẩu đọc:
Bà cụ mao như tuyết…
Quan gật đầu:
– Ừ, được đấy!
Nghe quan khen, anh ta vững bụng đọc tiếp:
Tứ túc cương như thiết.
Quan cau mày:
– Ý hơi ép, nhưng cũng tạm được, ngâm tiếp đi!
Mừng quá, anh này đọc một mạch:
Tướng công kỵ bà cụ,
Bà cụ tẩu như phi.
Quan nghe xong giận quá, quát người nhà nọc ra đánh cho ba mươi roi vào mông. Đứng dậy anh ta vừa xoa vừa nói: “Nhất bên trọng, nhất bên khinh”. Quan nghe nói liền bảo đánh thêm ba mươi roi nữa vào lưng cho cân.
Ý nghĩa truyện Nhất bên trọng, nhất bên khinh
Câu nói chữ dùng hai lần, nghĩa đổi theo hoàn cảnh
“Nhất bên trọng, nhất bên khinh” là kiểu nói chữ nửa Hán nửa Nôm: trọng là nặng, khinh là nhẹ, còn “bên” là tiếng ta. Anh thợ mộc nói câu ấy khi đôi quang gánh lệch, một đầu thóc nặng, một đầu đồ nghề nhẹ, nên quan hiểu ngay và thưởng thêm một thúng cho cân. Đến lượt anh hàng xóm, cũng câu ấy nhưng đặt sau ba mươi roi vào mông, nó thành lời xin chịu đòn thêm ở lưng. Tiếng cười nằm ở chỗ một câu học thuộc không mang theo được hoàn cảnh đã sinh ra nó.
Bài thơ vịnh ngựa đem vịnh bà cụ
Bốn câu “Bạch mã mao như tuyết” chỉ hợp với con ngựa trắng: lông trắng, bốn chân cứng, người cưỡi, chạy như bay. Anh học lỏm chỉ thay chữ “bạch mã” bằng “bà cụ”, và mỗi câu lại càng vô lý hơn, đến câu cuối thì thành xúc phạm. Người kể để quan phản ứng tăng dần (gật đầu, cau mày, nổi giận), nên người nghe đoán trước được tai họa mà vẫn bật cười.
Bài học về thói học đòi
Truyện chế giễu người dốt mà tham, thấy người khác được thưởng thì bắt chước y nguyên, không hiểu vì sao người ta được thưởng. Bài học vẫn đúng hôm nay: chép bài văn mẫu của bạn, thuộc lòng một câu trả lời phỏng vấn trên mạng, nếu không hiểu ý thì gặp đề khác là lộ ngay. Cùng kiểu cười nhân vật nói chữ mà không hiểu chữ có truyện Chàng ngốc nói chữ.
Câu hỏi thường gặp
“Nhất bên trọng, nhất bên khinh” nghĩa là gì?
Nghĩa đen là một bên nặng, một bên nhẹ. Ngoài truyện này, câu còn được dùng để chê cách đối xử thiên lệch, coi trọng người này mà coi nhẹ người kia.
Truyện Nhất bên trọng, nhất bên khinh thuộc loại truyện gì?
Đây là truyện cười dân gian Việt Nam, thuộc nhóm truyện phê phán thói học đòi, bắt chước máy móc. Những truyện cười dân gian khác trên trang có Lợn cưới, áo mới và Treo biển; truyện cười trong chương trình Ngữ văn 8 được hướng dẫn ở bài soạn bài Chùm truyện cười dân gian Việt Nam.