Thời sự văn học nghệ thuật

6/12
3:37 PM 2015

Viện Nguyễn Du – lâu đài của những giá trị văn hóa

Năm 2015, chúng ta kỷ niệm 250 năm ngày sinh của Đại thi hào Nguyễn Du. Trong cuộc hội thảo mang tên “Ảnh hưởng của Nguyễn Du đối với văn học hiện đại Việt Nam” do Hội Nhà văn tổ chức, tôi có nêu ý kiến về việc chúng ta cần thành lập Viện Nguyễn Du.

Khi đưa ra ý kiến đó thì chính tôi cũng giật mình nghĩ rằng: vì sao đến bây giờ, với sự ảnh hưởng vô cùng rộng lớn và hết sức đặc biệt của Đại thi hào Nguyễn Du mà đặc biệt là Truyện Kiều, chúng ta lại không có một hệ thống trung tâm nghiên cứu và truyền bá những tác phẩm của Nguyễn Du với tên gọi là Viện Nguyễn Du. Phải chăng cho dù chúng ta đã nghiên cứu, giảng dạy và truyền bá những tác phẩm của Nguyễn Du một cách liên tục và khá sâu rộng nhưng vẫn chưa thực sự nhìn nhận đến tận cùng vị trí quan trọng của Nguyễn Du trong trong đời sống văn hóa của dân tộc.

Trên thế giới, có không ít quốc gia đã thành lập những viện nghiên cứu và truyền bá những giá trị ngôn ngữ, tư tưởng và văn hóa của các nhà văn, nhà thơ, các nhà văn hóa, các nhà tư tưởng của họ không chỉ trong phạm vi quốc gia của họ mà trong cả phạm vi quốc tế như Viện Khổng Tử, Viện Goethe... Đối với văn học Việt Nam, với văn hóa Việt Nam và với đời sống tinh thần thường nhật của người Việt Nam từ khi Truyện Kiều và những tác phẩm khác của Nguyễn Du xuất hiện thì sự ảnh hưởng của Nguyễn Du và những tác phẩm của ông là một ảnh hưởng có thể nói là tối quan trọng và kỳ lạ.

Nhà văn hóa Phạm Quỳnh, chủ bút tạp chí Nam Phong đầu thế kỷ 20,  nhận định "Truyện Kiều còn thì tiếng ta còn, mà tiếng ta còn thì nước ta còn". Nhận định này có lẽ là nhận định khái quát nhất và sâu sắc nhất về vị trí của Truyện Kiều trong đời sống của người Việt Nam. Truyện Kiều và những tác phẩm khác của Nguyễn Du là sự tinh kết kỳ diệu nhất của vẻ đẹp ngôn ngữ Việt, tâm hồn Việt và minh triết Việt.

Sự ảnh hưởng đặc biệt của Truyện Kiều và những tác phẩm khác của Nguyễn Du không chỉ đối với các thế hệ người Việt Nam mà với cả bạn đọc trên thế giới. Tôi nhớ một câu chuyện về cựu ngoại trưởng Quốc phòng Mỹ, ông Richard Armitage, khi còn là Trợ lý Ngoại trưởng Quốc phòng Mỹ đã đến Việt Nam tiến hành những cuộc hội đàm đầu tiên với Bộ Ngoại giao Việt Nam gần 30 năm về trước về vấn đề POW/MIA (Tù binh Mỹ và người Mỹ mất tích trong chiến tranh Việt Nam). Khi gặp gỡ đoàn ngoại giao Việt Nam tại sân bay Nội Bài do ông Đặng Nghiêm Bái, Vụ trưởng Vụ Bắc Mỹ hồi đó dẫn đầu,  Richard Armitage đã nói với ông Đặng Nghiêm Bái rằng: “Trong chuyến bay từ Bangkok đến Hà Nội, chúng tôi nói chuyện với nhau về Truyện Kiều của Nguyễn Du và nhớ đến hai câu thơ của Đại thi hào Nguyễn Du: Người đâu gặp gỡ làm chi/ Trăm năm biết có duyên gì hay không”. Và trong những buổi làm việc sau đó, ngài Trợ lý Ngoại trưởng Quốc phòng Mỹ thường dùng những câu thơ trong Truyền Kiều để hóa giải nhiều vấn đề POW/MIA và trong quan hệ còn giá lạnh giữa hai dân tộc. Sau này, một số nhân vật quan trọng của Nhà trắng như cựu Tổng thống Mỹ Bill Clinton khi đến thăm Việt Nam cũng thường dùng Truyện Kiều như một chiếc chìa khóa vàng để mở cánh cửa đầu tiên trong quan hệ hai nước. Đó là cánh cửa văn hóa. Những câu chuyện thực tế tôi vừa điểm qua cho thấy thế giới đã hiểu vị trí của Nguyễn du trong đời sống văn hóa của người Việt như thế nào. Nhưng một thực tế cũng cho thấy rằng: chúng ta chưa thực sự hiểu hết những giá trị văn hóa mang tên Nguyễn Du và chưa biết cách làm cho những giá trị vô giá và vĩnh hằng ấy lan tỏa trong đời sống Việt.

Có một điều liên quan đến Truyện Kiều có vẻ chỉ là bên lề của Truyện Kiều khi chúng ta nghiên cứu về Truyện Kiều mà tôi rất chú ý là việc bói Kiều. Dùng Truyện Kiều để xem những dự báo về cuộc đời cá nhân mình của người Việt Nam thì có lẽ đây là ảnh hưởng có một không hai của một tác phẩm văn học trong lịch sử văn học nhân loại. Chỉ riêng điểm này đã cho thấy sự vĩ đại lạ kỳ của Truyện Kiều. Với hơn ba nghìn câu thơ mà hầu như mọi người có thể tìm thấy số phận mình ở trong đó. Truyện Kiều của Nguyễn Du như một kho lưu trữ các dữ liệu về phận người. Điều đó cho thấy cái nhìn thấu suốt của Nguyễn Du về con người không chỉ ở thời đại ông sống mà có thể nói ở mọi thời đại, cho thấy chủ nghĩa nhân văn thẳm sâu của ông và cho thấy một trí tuệ siêu việt của ông. 

Còn đối với ngôn ngữ trong Truyện Kiều và những tác phẩm khác của Nguyễn Du, tôi muốn nói rằng: ngôn ngữ trong Truyện Kiều và những tác phẩm của Nguyễn Du là kho chứa một trong những “mẫu gien gốc” để xác lập ngôn ngữ và văn hóa Việt. Nếu chúng ta đánh mất “mẫu gien gốc” này thì nguy cơ biến thái ngôn ngữ Việt là cận kề. Điều này là một thảm họa mà tôi tin chắc rằng không phải nhiều người nhận ra.

Chỉ với một vài yếu tố tôi vừa đề cập thì việc gìn giữ, nghiên cứu và truyền bá Truyện Kiều và những tác phẩm khác của Nguyễn Du cùng với cuộc đời của ông thì việc thành lập Viện Nguyễn Du là vô cùng cần thiết và cấp bách khi những vấn đề về ngôn ngữ Việt và văn hóa Việt đang phải đương đầu với quá nhiều thách thức nguy hiểm.

Tôi đang hình dung một phác thảo về những trung tâm có tên Viện Nguyễn Du ở trong nước và trên thế giới với các bản in của Truyện Kiều ở các thời đại, các nghiên cứu về Truyện Kiều, các sáng tác về Nguyễn Du và những nhân vật của ông như các tác phẩm văn thơ, kịch, các tác phẩm hội họa, điện ảnh, âm nhạc, điêu khắc và các hình thức biểu diễn Truyện Kiều như ngâm Kiều, lẩy Kiều... sẽ đồ sộ đến nhường nào. Riêng các công trình nghiên cứu về Truyện Kiều và Nguyễn Du như các luận văn, luận án cử nhân, thạc sỹ, tiến sỹ trong nước và quốc tế về Truyện Kiều và Nguyễn Du có thể xếp dài hàng cây chục cây số. Ngoài ra còn những nghiên cứu của các học giả, các dịch giả, các nghiên cứu sinh nước ngoài. Một trung tâm như vậy thật kỳ vĩ, phong phú và kỳ lạ. Chỉ với hình thức một trung tâm như thế về Nguyễn Du đã mang lại những cảm xúc và suy nghĩ lớn cho mọi người khi bước chân vào. Đó là chưa kể đến những sự kiện văn học và văn hóa với nhiều hình thức khác nhau liên quan đến Truyện Kiều và Nguyễn Du do các Viện Nguyễn Du tổ chức sẽ có một tác động không nhỏ vào sự phục hồi những giá trị văn hóa nói chung đã và đang bị mất đi.

Chúng ta quả thực đã đổ một khối lượng tiền khổng lồ mà có thể nói xếp thành núi trong mấy chục năm qua cho việc gìn giữ và phát triển văn hóa  dân tộc mà chúng ta lại không hề nghĩ tới việc thiết lập một hệ thống các trung tâm nghiên cứu và truyền bá Truyện Kiều và các tác phẩm khác của Đại thi hào Nguyễn Du thì có phải là một lỗi quá lớn của chúng ta không? Với cái nhìn một cách khoa học và nghiêm túc của cá nhân tôi thì đó là một lỗi vô cùng lớn của tất cả chúng ta, những ai có trách nhiệm về việc gìn giữ và phát triển ngôn ngữ và văn hóa Việt.

Ngày nay, với sự phát triển vô cùng kỳ diệu của công nghệ thông tin, Viện Nguyễn Du sẽ tạo dựng lên một hệ thống ngoạn mục cho mọi người tiếp cận, tìm hiểu và hưởng thụ những giá trị văn hóa từ Truyện Kiều và các tác phẩm của Nguyễn Du. Với những tác phẩm của Nguyễn Du mà chúng ta đã thấy được một phần ảnh hưởng của những tác phẩm đó nhất là Truyện Kiều thì Viện Nguyễn Du sẽ là một lâu đài văn hóa vừa chứa đựng những giá trị dân gian vừa chứa đựng những giá trị trí tuệ uyên bác không chỉ cho những người nghiên cứu, giảng dạy và truyền bá Truyện Kiều và những tác phẩm của Nguyễn Du mà cho cả những người dân bình thường kể cả các em học sinh từ tiểu học.

Không phải bất kỳ dân tộc nào trên thế giới cũng may mắn có được một  giá trị đặc biệt như Truyện Kiều, như Nguyễn Du. Nhưng họ lại có khả năng nhận biết những giá trị nào đó của họ và biến giá trị đó thành vô giá và thành một chỗ tựa cho đời sống tinh thần của họ. Tôi không thể không nói rằng người Việt Nam yêu Truyện Kiều và yêu Nguyễn Du nhưng chúng ta vẫn chưa thực sự nhận ra Nguyễn Du là một trong những chỗ tựa bền vững cho văn hóa Việt. Chúng ta phải nhận ra điều vô cùng quan trọng ấy và gấp gáp thực hiện những gì cần thiết nhất để chống lại sự xóa nhòa biên giới của lãnh thổ văn hóa một cách rất “êm dịu” và sự lấn chiếm từng phần lãnh thổ văn hóa của chúng ta bởi một nền văn hóa khác.

 

Từ khóa
Chia sẻ

Tin khác

0 bình luận

Bình luận

Email sẽ không được công khai trên trang.
Điền đầy đủ các thông tin có *