Những ban đêm thành cột mốc tháng năm/ Đêm xanh vợi cũng trở thành đêm trắng/ Đêm thao thức đón chờ ánh sáng/ Đêm của chúng ta ấp ủ những mặt trời. (Đêm trắng - Nguyễn Văn Thạc)
Gửi thư    Bản in

Chủ nghĩa hiện đại trong văn học nghệ thuật

(Tác giả Nguyễn Văn Dân, Nxb KHXH, 2013)

Bạch Trà - 18-04-2013 09:18:55 AM

VanVN.Net - Trong lịch sử văn học nghệ thuật, các trào lưu hiện đại chủ nghĩa xuất hiện từ đầu thế kỷ XX đã được coi là một cuộc cách mạng trong văn học nghệ thuật và thường được gọi là “phong trào nghệ thuật tiên phong của thế kỷ XX”. Phong trào đó bao gồm các trào lưu diễn ra gần như đồng thời: chủ nghĩa dã thú, chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩa vị lai, chủ nghĩa lập thể, chủ nghĩa Đađa, chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa trừu tượng, phong cách quốc tế trong kiến trúc... Giai đoạn từ đó cho đến nay được gọi là giai đoạn của nghệ thuật hiện đại. Cuốn sách cũng bàn đến sự tiếp nối của phong trào nghệ thuật tiên phong trong văn học, được thể hiện rõ nét trong trào lưu tiểu thuyết dòng chảy ý thức và trong loại hình văn học phi lý.

Ở Việt Nam, các thành tựu văn học nghệ thuật hiện đại của thế giới cũng đã được giới thiệu. Nhưng nhìn chung ở nước ta, việc đánh giá các trào lưu hiện đại chủ nghĩa vẫn chưa có sự nhất quán và thoả đáng. Điều này một phần là do ảnh hưởng của chủ nghĩa giáo điều. Hạn chế về nhận thức chỉ được khắc phục một cách cơ bản sau ngày đất nước tiến hành công cuộc Đổi Mới. Những công trình sau 1986 đã ghi nhận thành tựu của nghệ thuật hiện đại. Tuy nhiên, đó vẫn là một sự ghi nhận có điều kiện. Song đến đây lại xuất hiện một hạn chế khác: Đó là việc giới thiệu thường thiên về sao chép các cuốn sách của các tác giả phương Tây. Mặt khác, các cuốn sách vẫn chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu sơ lược, thiếu một cái nhìn am hiểu của những người có chuyên môn, chính vì thế mà giá trị khoa học của chúng rất bị hạn chế, và tác động của chúng đối với xã hội cũng không đáng kể.

Mặc dù ngày nay chúng ta đã có cái nhìn đổi mới về chủ nghĩa hiện đại nói chung và các trào lưu hiện đại chủ nghĩa của phong trào tiên phong nói riêng, nhưng những di căn của chủ nghĩa giáo điều trước đây đôi khi vẫn để lại những ý kiến e ngại khi đánh giá chúng, chính vì vậy mà cuốn sách cho rằng chúng ta cần có cái nhìn khách quan và có hệ thống về các trào lưu trường phái trong văn học nghệ thuật nói chung và về các trào lưu, hiện đại chủ nghĩa nói riêng. Việc xác định đặc trưng và tên gọi của các trào lưu cần được thực hiện một cách thống nhất. Những người biên soạn sách lý luận và phê bình văn học nghệ thuật cần có sự hợp tác trong việc xây dựng một hệ thống thuật ngữ, khái niệm, lý thuyết và các trào lưu.

Theo hướng đó, cuốn sách góp phần đánh giá lại một cách nghiêm túc các trào lưu hiện đại chủ nghĩa. Nó cho thấy các trào lưu hiện đại chủ nghĩa, ngoại trừ một số động thái nổi loạn cực đoan, đã có những giá trị tích cực không nhỏ trong tiến trình phát triển của văn học nghệ thuật. Cuốn sách cũng cho thấy các trào lưu đó đã được định hình và được xác định danh tính cùng vị trí rõ ràng và ổn định trong lịch sử văn học nghệ thuật, những danh tính và vị trí không dễ gì bị phủ nhận chỉ vì một sự dễ dãi vô cớ.

Việc đánh giá đó sẽ giúp san lấp lỗ hổng về chủ nghĩa hiện đại.

Bìa cuốn "Chủ nghĩa hiện đại trong văn học nghệ thuật" của Nguyễn Văn Dân

Cuốn sách được kết cấu thành ba chương, ngoài phần mở đầu và kết luận. Trong chương một, tác giả bàn về cuộc khủng hoảng xã hội và tinh thần của phương Tây cuối thế kỷ XIX và sự ra đời của phong trào nghệ thuật tiên phong thế kỷ XX. Trong chương này chúng ta sẽ hình dung được bối cảnh lịch sử sự ra đời của nghệ thuật hiện đại chủ nghĩa dưới tên gọi chung là phong trào tiên phong hay nghệ thuật tiên phong. Bản chất và đặc trưng của nghệ thuật tiên phong cũng được tác giả làm rõ ở chương này. Theo tác giả, bản chất chung của phong trào nghệ thuật tiên phong – tức nghệ thuật hiện đại chủ nghĩa – là: Khước từ chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa tự nhiên, khước từ chủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa ấn tượng, và nói chung là khước từ mọi quy tắc, mọi quy phạm của nghệ thuật truyền thống và nghệ thuật chính thống. Đây chính là những đối tượng bị công kích của các chủ nghĩa hiện đại thuộc phong trào tiên phong. Còn đặc trưng của chủ nghĩa hiện đại tiên phong bao gồm bốn yếu tố chính: 1. tìm về nơi hoang dã; 2. về với huyền thoại nguyên thuỷ; 3. tìm đến miền hoang tưởng siêu thực; 4. tiếp thu khoa học, kỹ thuật hiện đại. Đây là những nhận định xác đáng và là đóng góp riêng của tác giả.

Trong chương hai, tác giả giới thiệu kỹ sự ra đời và phát triển của các trào lưu hiện đại chủ nghĩa. Đó là các trào lưu biểu hiện, vị lai, lập thể, Đađa, siêu thực, trừu tượng, phong cách quốc tế trong kiến trúc, tiểu thuyết dòng chảy ý thức, văn học phi lý.

Chương ba bàn về sự ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại trên thế giới và ở Việt Nam, đồng thời đề cập vấn đề chủ nghĩa hậu hiện đại đang thu hút sự quan tâm của dư luận hiện nay. ở đây, tác giả đã cho thấy rõ những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại vẫn còn hiện diện trong văn học nghệ thuật cho đến tận ngày nay, đồng thời cũng thẳng thắn đưa ra những kiến giải của riêng mình về chủ nghĩa hậu hiện đại.

Cuối cùng tác giả kết luận rằng, sự lãng quên chủ nghĩa hiện đại và nhầm lẫn giữa hiện đại với hậu hiện đại sẽ có nguy cơ làm rối loạn hệ thống lý luận văn nghệ, rối loạn các giá trị đã được thiết lập của chủ nghĩa hiện đại, rối loạn các tiêu chí đánh giá tác phẩm văn học nghệ thuật đương đại, rối loạn các tiêu chí tiếp nhận văn học nghệ thuật của người thưởng ngoạn. Vì thế, việc nhận thức lại chủ nghĩa hiện đại và giải quyết vấn đề “tồn tại hay không tồn tại chủ nghĩa hậu hiện đại” sẽ góp phần tái lập trật tự của các hệ thống kiến thức trong xã hội thông tin, tạo cơ sở để con người đi vào xã hội tri thức. Có thể nói, đây là cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam bàn luận một cách chi tiết và có hệ thống về chủ nghĩa hiện đại, góp phần giải quyết những vấn đề truyền thống và hiện tại của lý luận phê bình văn nghệ.

(Nguồn: Văn nghệ số 15/2013)

Lên đầu trang

Tiêu đề

Hiện tại không có bình luận nào.

Viết bình luận của bạn