Chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ XI
   

Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình - Lê Thị Bích Hồng
Cập nhật: 12:08:00 27/1/2011

Bìa cuốn "Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình"
VanVn.Net - Thơ chống Mỹ là một thành tựu của nền văn học Việt Nam hiện đại, điều đó đã được khẳng định. "Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình" của TS Lê Thị Bích Hồng là một công trình công phu cẩn trọng góp phần khẳng định nhận định trên. Cách mà Lê Thị Bích Hồng tiếp cận thơ chống Mỹ cứu nước cơ bản không khác nhiều phương pháp của những nhà nghiên cứu văn học đi trước, nhưng sự mới mẻ, độc đáo trong công trình của chị có lẽ đến từ cảm xúc chân thực của một người phụ nữ yêu thơ và một thời thực sự yêu mến hình ảnh những người lính trong thơ...

Còn mãi với thời gian

(Đọc Tiểu luận - Phê bình văn học “Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình của TS. Lê Thị Bích Hồng ” – Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam, 2010 ) 

Mượn câu thơ của Hữu Thỉnh: “Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình” (trường ca Đường đến thành phố) để đặt tên cho Tiểu luận – Phê bình văn học, tác giả Lê Thị Bích Hồng đã góp thêm một tiếng nói, một cách nhìn, một hướng tiếp cận thơ kháng chiến chống Mỹ, tiếp tục khẳng định những giá trị về tư tưởng và nghệ thuật nền thơ của một thời kỳ lịch sử hào hùng “Tất cả hành quân-Tất cả thành chiến sĩ” (Tố Hữu).

Cuốn sách gồm 2 phần:

Phần Tiểu luận - Phê bình gồm những bài viết của tác giả từ năm 1998 trở lại đây, đã được in trong các tạp chí chuyên ngành, báo chí văn nghệ ở Trung ương và Hà Nội. Những bài viết đã tập trung làm phong phú thêm diện mạo thơ kháng chiến chống Mỹ trên nhiều bình diện, như: Cái “tôi” trữ tình cùng những biến thể của nó, như: cái tôi sử thi, cái tôi thế hệ, cái tôi thống nhất riêng – chung, cái tôi phi sử thi; bước chuyển biến quan trọng trong nhận thức của những thế hệ vừa đánh giặc, vừa làm thơ; yếu tố bi tráng, cảm thức cô đơn trong thơ; sự đa dạng về giọng điệu và phong cách của các nhà thơ chống Mỹ; xu hướng tự do hóa hình thức thơ; sự kết hợp “ăn ý” giữa thơ và nhạc đã tạo nên những ca khúc bất hủ, hùng tráng có giá trị lâu bền trong đời sống âm nhạc nước nhà không chỉ trong thời điểm nó ra đời.

Cho đến nay, nền thơ kháng chiến chống Mỹ vẫn tiếp tục được phân tích, đánh giá với nhiều quan điểm, nhận thức khác nhau[1]. Những nhà thơ đã sống qua thời chiến trận vẫn trân trọng nó như một phần máu thịt của cuộc đời:

Ôi cái ngày xưa thương mến quá

Cái ngày xưa không biết cũ bao giờ

(Lê Thành Nghị)

Vừa cầm súng, vừa cầm bút họ đã viết về thế hệ mình mình một cách trân trọng, tự hào bằng “biên niên sử thơ” đầy sáng tạo:

Không có sách chúng tôi làm ra sách

Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình

Những câu thơ như có một sức mạnh vô hình, “bầu khí quyển tinh thần” tạo thành điểm tựa vững chắc nâng đỡ phía sau:

Những câu thơ còn được đến bây giờ

Chúng tôi sưởi trên những câu thơ ấy

Cứ thế qua đi nhiều mùa mưa

(Đường tới thành phố - Hữu Thỉnh)

Bên cạnh âm hưởng sử thi hào hùng được xem như dòng chủ lưu, hình tượng Tổ quốc, nhân dân vốn quen thuộc trong cái nhìn sử thi đã được mở rộng phạm vi từ góc nhìn văn hóa, nhân văn. Biến thể của cái tôi sử thi đã được thể hiện trong tâm trạng “ngập ngừng” của người cầm bút để chuyển hóa một cách linh hoạt với việc xuất hiện “cái tôi phi sử thi”. Theo đó, phần tiểu luận - phê bình đã góp phần “giải tỏa” phần nào những đánh giá có phần khắc nghiệt với số những bài thơ một thời được xem là có cái nhìn tiêu cực về chiến tranh[2], hay trạng thái cảm xúc “xao xuyến”, hoặc những vần thơ - nói theo cách nói hôm nay là “ngoại biên”, “phi trung tâm”, được gọi là những “chi lưu” vào những năm cuối chiến tranh. Khi có độ lùi thời gian, cùng sự suy ngẫm, trải nghiệm, người cầm bút không còn nhìn một chiều, theo một hướng về cuộc chiến đấu gian khổ cùng những mất mát, hy sinh của dân tộc trong cuộc kháng chiến...

Cùng tiểu luận – phê bình văn học, phần tuyển thơ được chọn lọc khá kỹ càng. Hơn trăm bài thơ tiêu biểu còn mãi với thời gian, nhất là những bài thơ được phổ nhạc đã có một đời sống âm nhạc riêng trong lòng công chúng nhiều thế hệ, như: “Đường chúng ta đi” (thơ Xuân Sách, nhạc Huy Du), “Bóng cây Kơ nia” (thơ Ngọc Anh, nhạc Phan Huỳnh Điểu), “Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ” (thơ Nguyễn Khoa Điềm, nhạc Trần Hoàn), “Ngọn đèn đứng gác” (thơ Chính Hữu, nhạc Hoàng Hiệp), “Ta tự hào đi lên, ôi Việt Nam” (thơ Hoàng Trung Thông, nhạc Chu Minh), “Tình em” (thơ Hồ Ngọc Sơn, nhạc Huy Du), “Cô gái vót chông” (thơ Mô Lô Y Kla Vi, nhạc Hoàng Hiệp), Hạt gạo làng ta (thơ Trần Đăng Khoa, nhạc Trần Viết Bính)...

Phần tuyển thơ sinh động và trang trọng bởi kèm theo có ảnh chân dung và sơ lược tiểu sử của 3 đến 4 thế hệ nhà thơ viết về cuộc kháng chiến. Với truyền thống yêu nước, cuộc kháng chiến chống kẻ thù xâm lược đã khơi nguồn cảm hứng lớn cho thơ, lôi cuốn một lực lượng sáng tác đông đảo xuất hiện trên mọi vùng miền đất nước: miền Nam – miền Bắc, tiền tuyến - hậu phương, miền xuôi - miền núi, vùng tự do – vùng tạm chiếm... và nhiều thế hệ. Bên cạnh các nhà thơ cách mạng lão thành như: Hồ Chí Minh, Tố Hữu còn có các em thiếu nhi như Trần Đăng Khoa, Hoàng Hiếu Nhân có thơ hay, liên tiếp có thơ đăng báo trong thời điểm cuộc chiến tranh chống xâm lược ở giai đoạn quyết liệt. Lớp nhà thơ xuất hiện từ phong trào Thơ mới (Huy Cận, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Tế Hanh) lại tiếp tục đi cùng các thế hệ nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ (Nguyễn Khoa Điềm, Hữu Thỉnh, Phạm Tiến Duật, Hoàng Nhuận Cầm, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Lê Anh Xuân...). Trưởng thành từ trong cuộc kháng chiến chống Pháp, các nhà thơ Nguyễn Đình Thi, Chính Hữu, Vũ Cao, Trinh Đường, Hoàng Trung Thông, Xuân Sách... lại tiếp tục cầm bút trong hành trình cuộc kháng chiến chống Mỹ. Những nhà thơ “đôi tay cầm súng, bản thảo trên lưng” vào chiến trường miền Nam (Thu Bồn, Nam Hà, Nguyễn Mỹ, Hữu Thỉnh, Thanh Thảo...) đã có cùng tiếng thơ nổi dậy của phong trào học sinh, sinh viên ở các đô thị miền Nam (Trần Vàng Sao, Võ Quê, Tần Hoài Dạ Vũ, Thái Ngọc San, Đông Trình, Lê Văn Ngăn...). Tuyển thơ được chọn còn có những bài thơ tiêu biểu, đặc sắc của các nhà thơ – liệt sĩ đã hy sinh vì nền độc lập, tự do của dân tộc, như: nhà thơ Ngọc Anh, Nguyễn Mỹ, Nguyễn Trọng Định, Minh Chính, Lê Anh Xuân, Ngô Kha, Vũ Đình Văn, Nguyễn Văn Thạc. Và tuyển thơ còn góp mặt những nhà thơ (đã mất) đã có những cống hiến quan trọng cho nền văn học nước nhà vừa được Hội nhà văn Việt Nam công nhận là hội viên năm 2010, như: Cầm Giang, Phùng Khắc Bắc, Vũ Đình Văn. Sự có mặt đông đủ các thế hệ nhà thơ trong và sau cuộc kháng chiến chống Mỹ ở trong cuốn sách đã góp phần “cộng hưởng” để chứng minh một cách thuyết phục rằng “Khi đại bác gầm, họa mi không tắt tiếng”, người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng – văn hóa đã làm tròn sứ mệnh của mình “cất cao tiếng hát”, “mang thép vào thơ”, “Vót nhọn thơ thành chông” “mài thơ thành kiếm sắc”...

Tiểu luận đã giúp người đọc hình dung được diện mạo, cũng như tầm vóc của thơ Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Mỹ vạm vỡ, có khuôn dạng riêng, vừa “kế tục và phát triển dòng thơ yêu nước trong dạng thức trữ tình sử thi”, lại có đóng góp thực sự vào tiến trình thơ ca dân tộc, mặc dù cuộc chiến chống xâm lược ấy đã lùi xa hơn 35 năm.  

Có thể thấy qua tập Tiểu luận – Phê bình văn học này – TS Lê Thị Bích Hồng, ngoài việc dành rất nhiều công sức, tâm huyết, là thái độ làm việc nghiêm túc, công phu, trách nhiệm, say mê và trên hết còn là tấm lòng trân trọng, tri ân đối với sự hy sinh vĩ đại của nhân dân trong hành trình đến ngày chiến thắng. Đây là cuốn sách thứ hai (tiếp theo chuyên luận “Thơ với cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước”) của tác giả  do Nhà Xuất bản Hội Nhà văn ấn hành ra mắt bạn đọc đúng vào dịp đón năm mới 2011.

Cùng với thử thách của thời gian, có thể khẳng định rằng “thơ chống Mỹ ngày càng khẳng định vị trí vững vàng của nó trong lịch sử thơ ca: gần 40 năm qua, nó vẫn tồn tại như một vầng sáng, như một tầm cao trong thơ Việt Nam hiện đại. Nhiều bài thơ hay vẫn sống trong lòng người yêu thơ và thế hệ trẻ. Truyền thống của nó như một mạch ngầm vẫn tiếp tục lưu chuyển hồng cầu vào sự sống của thơ đương đại[3].

Tập Tiểu luận - Phê bình “Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình”, như lời của TS Lê Thị Bích Hồng, thêm một lần nữa khẳng định: “Thơ kháng chiến chống Mỹ là một phần không thể phủ định trong các giá trị tinh thần của một thời đại lịch sử, đã và sẽ còn được lưu giữ, trân trọng bởi những thế hệ hôm qua, hôm nay và cả mai sau”.

Đây là một tài liệu hữu ích cho việc tìm hiểu, nghiên cứu về thơ kháng chiến chống Mỹ, nhất là trong nhà trường các cấp, cũng như với đông đảo bạn đọc yêu mến nền thơ dân tộc.



[1] Thơ với cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước - Nxb Hội Nhà văn 2010, tr.314

[2] Thơ với cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước - Nxb Hội Nhà văn 2010, tr.314.

[3] Nhà văn Vũ Tuấn Anh.

PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thiện

1
2
3
4
5
6
7
Tin mới