Những ban đêm thành cột mốc tháng năm/ Đêm xanh vợi cũng trở thành đêm trắng/ Đêm thao thức đón chờ ánh sáng/ Đêm của chúng ta ấp ủ những mặt trời. (Đêm trắng - Nguyễn Văn Thạc)
Gửi thư    Bản in

Người biên soạn “Từ điển Tày – Việt”

Phạm Lương - 22-08-2012 03:31:26 PM

VanVN.Net - Biết tin cuốn Từ điển Tày - Việt vừa được xuất bản, thấy sốt ruột muốn được gặp ngay tác giả. Vậy nên tôi hồi hộp đến thăm ông - nhà giáo, nhà ngôn ngữ, nhà văn hóa người Tày Lương Đức Bèn. Đã gần 60 năm xa quê, ăn cơm thị thành uống nước phù hoa, hẳn ông phải nén trong mình những nỗi niềm không dễ nói. Giờ đôi chân chậm hơn rồi, đôi mắt còn đau đáu ưu tư. Có một ánh lửa xa xôi trong căn bếp từ thuở mới lên mười vẫn đêm ngày chập chờn trong kí ức.

Tác giản cuốn "Từ điển Tày - Việt" - nhà giáo, nhà ngôn ngữ, nhà văn hóa người Tày Lương Đức Bèn


Cuộc đời dạy học

Sinh ra ở vùng núi rừng Nguyên Phúc (Bạch Thông, Bắc Kạn), mới lên mười ông đã phải xa quê. Chẳng biết lí do thực sự là gì khiến ông vào học ngành Sư phạm. Chỉ biết rằng, ông quả đã chọn đúng nghề. Sau khi học xong ở trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 1968 ông được phân công về giảng dạy ở Khoa Văn, Đại học Sư phạm Việt Bắc. Đây là ngôi trường mà ông đã gắn bó trọn vẹn cuộc đời dạy học của mình. Bao nhiêu đổi thay, ông được trải qua và chứng kiến cả. Cũng thật lạ một điều, khi tôi hỏi chuyện, ông toàn nói về những kỉ niệm vui, còn bao nhiêu gian truân vất vả hay chuyện buồn, chắc hẳn ông muốn cất chúng đi…

Trong nghiên cứu, ông là một người rất nghiêm cẩn và đặc biệt sắc sảo. Được biết, từ hồi những năm 1970, sau khi công bố những công trình nghiên cứu về tiếng Tày trên báo chí, ông được phía Liên Xô mời đích danh sang làm cộng tác viên cho Viện Đông phương học. Chân trời khoa học mới mở ra, sự khích lệ lớn lao càng hối thúc ông đam mê nghiên cứu. Vừa giảng dạy, ông vừa cần mẫn viết giáo trình ngôn ngữ cho bậc đại học, công bố hơn 40 bài báo khoa học trên các báo - tạp chí trong và ngoài nước. Đã có một số công trình khoa học của ông được dịch và xuất bản thành sách tiếng Nga, tiếng Nhật. Năm 2003, ông được mời sang Nhật Bản báo cáo khoa học. Năm 2007, dù đã được nhận quyết định hưu trí, ông vẫn nhận lời mời sang giảng dạy tại Nam Ninh, Trung Quốc. Công việc cứ cuốn ông đi với bao nhiêu đam mê đang gọi vẫy, có lẽ người thầy ấy cũng chưa bao giờ nghĩ mình già. Giờ đây, dù đã tạm nghỉ công việc ở cơ quan nhà nước, nhưng việc dạy học thì ông vẫn “chưa nghỉ được”. Ông vẫn đều đặn đi dạy các lớp học tiếng Tày, do Sở Nội vụ các tỉnh tổ chức cho cán bộ công chức viên chức các địa phương. Ông tâm sự, về già lại đi dạy tiếng Tày, thật nhiều cái thú vị. Có người dân tộc Kinh, học từng cách phát âm ghép tiếng đầu tiên, vậy mà sau lớp học lại nói và dịch tiếng Tày …giỏi hơn cả những người Tày cùng học. Thế mới thấy, mọi ngôn ngữ đều có sức hấp dẫn riêng, làm nên sức sống không gì có thể hủy diệt được.

Tôi biết, để làm nên cái hấp dẫn và sức sống ấy, ông đã trân trọng đưa cả văn hóa vào trong ngôn ngữ. Chính cái văn hóa kết tinh trong lời ăn tiếng nói mới là nội lực sinh tồn mãnh liệt của ngôn ngữ. Nhưng, ông thì chỉ lí giải niềm say mê của mình một cách giản dị rằng ông “nghiện” việc dạy học. Tôi không nhiều trải nghiệm để hình dung đầy đủ sự lịch lãm đáng yêu trong cái mà ông gọi là “nghiện” ấy, nhưng cũng là người Tày, tôi nhận thấy sự chân tình và cả tự hào trong điều ông nói.

 

Cuốn sách của ước mơ

Biết tin cuốn Từ điển Tày - Việt vừa được xuất bản, thấy sốt ruột muốn được gặp ngay tác giả. Vậy nên tôi hồi hộp đến thăm ông.

Bìa cuốn "Từ điển Tày - Việt"

Đã gần 60 năm xa quê, ăn cơm thị thành uống nước phù hoa, hẳn ông phải nén trong mình những nỗi niềm không dễ nói. Giờ đôi chân chậm hơn rồi, đôi mắt còn đau đáu ưu tư. Có một ánh lửa xa xôi trong căn bếp từ thuở mới lên mười vẫn đêm ngày chập chờn trong kí ức. Đã hơn quá nửa đời rời rừng núi, nhưng bù lại cho cái thiệt thòi phải xa quê nhà, ông được thiên phú cho một trí nhớ tuyệt vời. Ông xa làng bản từ năm mới lên mười tuổi, nhưng vốn tiếng Tày thì chưa bao giờ vơi hụt, mà chỉ càng phong nhiêu hơn theo năm tháng. Ông là từ điển sống, với kho từ khổng lồ, hòa kết trong sự am tường tinh thông về văn hóa Tày. Với một người như thế, tôi nghĩ, ông có thể xa quê nhà, nhưng quê nhà chưa bao giờ xa ông.

Ấp ủ đã từ rất lâu, giờ đây thì cuốn sách mơ ước Từ điển Tày - Việt  mà ông nung nấu bấy nay đã được hoàn thành. Cuối năm 2011, NXB Đại học Thái Nguyên đã cho xuất bản cuốn sách với tư cách Sách Nhà nước đặt hàng. Nhìn ông vui mừng lật giở cuốn sách giới thiệu, tôi hiểu ông đã dồn tâm sức cho nó như thế nào.

Được biết, vì nhiều điều kiện khác nhau, cho nên dù đã dự định kế hoạch làm từ điển tiếng Tày khá lâu rồi, nhưng ông chưa thể thực hiện. Khoảng năm 2007, ông có gặp gỡ nhà văn Nông Viết Toại. Hai vị tâm đầu ý hợp, bàn bạc trao đổi, người này hối thúc người kia. Vậy là với ngổn ngang chồng chất tư liệu, ông cật lực khảo cứu và biên soạn. Sau hơn hai năm, với sự chủ biên của ông, cùng sự tham gia của các tác giả Nông Viết Toại, Lương Kim Dung và Lê Hương Giang, cuốn sách Từ điển Tày – Việt được hoàn thành và ấn bản. Đây là cuốn sách có giá trị hết sức đặc biệt, cả trong ý nghĩa học thuật lẫn thực tiễn đời sống văn hóa và ngôn ngữ. Thực tế, cho đến nay chỉ có duy nhất một cuốn sách về từ vựng liên quan đến tiếng Tày. Đó là cuốn Từ điển Tày – Nùng – Việt xuất bản từ những năm 70 thế kỉ trước. Do điều kiện hạn chế, cuốn sách đó chỉ tổng hợp được những từ trùng phát âm giữa tiếng Tày và tiếng Nùng, dẫn đến nhiều bất cập. Cuốn Từ điển Tày – Việt lần này là công trình đầu tiên trong cả nước tổng hợp một cách cơ bản đầy đủ từ vựng tiếng Tày. Để hoàn thành công trình này, ông đã gặp những khó khăn rất đặc thù. Thứ nhất, từ trong tiếng Tày phải được đối chiếu so sánh và kiểm tra qua những văn bản và trong những ngữ cảnh khác nhau. Thứ hai, việc giải nghĩa cẩn trọng minh xác gần một vạn từ tiếng Tày là một khối lượng công việc khổng lồ, mà đòi hỏi của nó không đơn thuần nằm trong phạm vi vấn đề kho từ vựng, mà khó khăn là vấn đề vốn văn hóa. Đặc biệt, thách thức lớn nhất đòi hỏi người biên soạn phải giải quyết ở đây, là xử lí hiện tượng biến âm theo địa phương. Tuy cùng là tiếng Tày, nhưng mỗi vùng lại phát âm khác nhau, thậm chí chỉ trong cùng một địa phương việc phát âm cũng chưa đồng nhất. Vì tính phức tạp của vấn đề biến âm, thiếu một bộ âm chuẩn làm khung tiêu chí, nên việc biên soạn gặp nhiều khó khăn. Là người Tày, ông thấu hiểu điều đó, và phải chấp nhận lựa chọn cách phát âm nào phổ biến nhất, những cách phát âm còn lại được giới thiệu như một sự tham khảo. Dù gặp những trở ngại khá lớn, nhưng với sự am hiểu, bằng tình yêu tiếng nói mẹ đẻ, cộng với lợi thế vốn có của một người làm khoa học, cuối cùng ông cũng đã hoàn thành cuốn sách trong sự đón nhận vui mừng của đồng bào Tày, của giới nghiên cứu, bạn bè, những học viên các lớp học tiếng Tày, cũng như đông đảo người đọc quan tâm.

Việc nhiều con em dân tộc Tày hôm nay không biết nói tiếng mẹ đẻ, chưa nói đến chuyện nhận mặt và sử dụng chữ Nôm Tày, là một thực tế hiển hiện. Tiếng nói là nơi cất giữ nguồn mạch văn hóa một cách tinh túy nhất, cho nên muốn xây đắp vun trồng văn hóa thì không gì hơn là trước hết phải bảo tồn được tiếng nói. Cuốn từ điển này chính là một cách bảo tồn thiết thực nhất, khoa học nhất, khi mà nguy cơ mất mát vơi hụt tiếng nói các dân tộc thiểu số đang ngày càng trở thành vấn đề bức thiết. Được biết, cuốn từ điển này sẽ được sử dụng để làm giáo trình, công cụ cho các lớp học tiếng Tày đang được tổ chức cho cán bộ công chức viên chức và học sinh sinh viên ở các địa phương. Trước mắt, công việc này đang tiến hành tổ chức và áp dụng ở một số tỉnh như Thái Nguyên, Cao Bằng, Lào Cai, Bắc Kạn.v.v..

Sau khi vui mừng giới thiệu cho tôi về cuốn từ điển quý giá, ông còn cho biết thêm một kế hoạch đang tiến hành. Hiện ông đang sưu tầm khảo cứu để dịch và giới thiệu thành sách về ca dao, thành ngữ, tục ngữ Tày. Ông lại cho tôi thêm một sự sốt ruột nữa.

Chắc nhiều người cũng sốt ruột như tôi. Cả ông nữa. Ông đang giữ một ngọn lửa ấm nóng đến thế kia mà.

Lên đầu trang

Tiêu đề

Hiện tại không có bình luận nào.

Viết bình luận của bạn


Nhân vật  

Người đi về phía ánh trăng

VanVN.Net - Nhà thơ Lò Ngân Sủn là một thi nhân Việt Nam xuất sắc, tác giả của 14 tập thơ, 2 tập truyện ký, 10 tiểu luận nổi tiếng và hàng loạt bài thơ được phổ nhạc rộng rãi. Mãi ...